ΠΗΓΗ: 
περ. ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ, τ.103, Άνοιξη 2001
Τετάρτη 17 Ιουνίου 2009
Ευάγγελος Παπανούτσος, "Πρωτοβουλία και οίστρος: Ιδού το μάθημα"
Γιάννης Ρίτσος, Προσφορά στον φίλο μου Γιάννη Γκοβόστη
ΠΗΓΗ:
περ. ΘΕΜΑΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ, τ.10, Νοε '98-Φεβ '99
Από τον βιολογικό στον διαφοριστικό ρατσισμό
του Ανδρέα Πανταζόπουλου,
διδάσκοντος στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ
Οι επιστημονικές επεξεργασίες του Γάλλου φιλόσοφου, πολιτολόγου και ιστορικού των ιδεών Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ για το ζεύγος ρατσισμός /αντιρατσισμός συνιστούν μία από τις σημαντικότερες, και κοινά αναγνωρισμένες πλέον, συνεισφορές του στον χώρο της κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας, της ιστορίας των ιδεών αλλά και της πολιτικής δράσης. Μαζί με το καινοτόμο θεωρητικό του μοντέλο για τον (ακροδεξιό) εθνικο-λαϊκισμό και τον ρηξικέλευθο στοχασμό του για τις σημερινές μεταποιήσεις του αντισημιτισμού (νέα εβραιοφοβία), χωρίς βέβαια να παραγνωρίζουμε τις ιδιαίτερα διεισδυτικές αναλύσεις του για τον εθνικισμό και τον ευγονισμό, τον πολυκοινοτισμό, τον ρεπουμπλικανισμό, τη βιοηθική και τη φύση της πολιτικής και του πολιτικού στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες, αυτός ο ασυμβίβαστος και πλούσιος ερευνητικός στοχασμός του τον εντάσσει επάξια στον κύκλο των κριτικών των σκοτεινών όψεων της νεωτερικότητας, στις ιδρυτικές αξίες της οποίας παραμένει πιστός. Ελεύθερο κριτικό πνεύμα, που δεν βολεύεται με μοδάτες στρατεύσεις στο «πολιτικά ορθό», αντι-ουτοπιστής διανοούμενος που αντιστρατεύεται την ιδεολογικοποίηση του πραγματικού, ρεαλιστής και δημοκράτης που εχθρεύεται όλους τους δογματισμούς, διαλύει, με το ερευνητικό του διάβημα και την πραγματικά απίστευτη ευρυμάθειά του, τις ψευδαισθήσεις όλων εκείνων που σκέφτονται και δρουν «καθώς πρέπει».
Ο νέος διαφοριστικός ρατσισμός
Σύμφωνα με τον Π.-Α Ταγκιέφ, ο ιδεότυπος του σημερινού νέου ρατσισμού, σε αντίθεση με τον παλιό βιολογικό/ανισωτικό ρατσισμό, μπορεί να αναλυθεί στα ακόλουθα τέσσερα βασικά χαρακτηριστικά:
α) Στη μετατόπιση του ρατσιστικού λόγου από τη «φυλή» στην «κουλτούρα». Υποκατάσταση, δηλαδή, του «επιχειρήματος» για τη λεγόμενη φυλετική καθαρότητα από αυτό της υπεράσπισης μιας «αυθεντικής» πολιτισμικής ταυτότητας.
β) Στη μετατόπιση από την «ανισότητα» στη «διαφορά». Η παλιά υποτίμηση των «κατώτερων» («φυλών») δίνει σήμερα τη θέση της στη φοβία της ανάμειξης των πολιτισμών.
γ) Στην προσφυγή μάλλον σε «ετερόφιλες» φόρμουλες («δικαίωμα στη διαφορά»), παρά σε «ετερόφοβες».
δ) Το τελευταίο χαρακτηριστικό θα μπορούσε να αποδοθεί μέσα από τη διατύπωση του «έμμεσου» ή «συμβολικού ρατσισμού»: ο νεο-ρατσιστικός λόγος δύσκολα συλλαμβάνεται ως «ρατσιστικός» γιατί ρίχνει όλο του το βάρος στο άρρητο, στο υπονοούμενο. Οι αντισημίτες σήμερα παρουσιάζονται ως «αντισιονιστές», ο αντι-μεταναστευτικός λόγος υποστασιοποιεί, καθολικεύει και δαιμονοποιεί τους «ανεπιθύμητους» ξένους («οι Αραβες»). Ετσι, η αντιμεταναστευτική στάση παρουσιάζεται ως ομαλή αντίδραση μιας κοινωνίας η οποία θεωρεί ότι βρίσκεται σε κατάσταση νόμιμης άμυνας έναντι μιας «εισβολής»: η επίκληση της «εθνικής προτίμησης» («πρώτα οι εθνικοί πολίτες») αποτελεί τη «λογική» αποκορύφωση μιας έμμεσης αλλά πανίσχυρης πολιτικής αποκλεισμού από το εθνικό-κοινωνικό σώμα των «άλλων».
Στο επίκεντρο της νεο-ρατσιστικής σκέψης βρίσκεται το αξίωμα περί του «αναφομοίωτου» ορισμένων ομάδων: η διαφορά στην καταγωγή θεωρείται ανυπέρβλητη. Με την έννοια αυτή, η ρατσιστική κατηγοριοποίηση σήμερα θα μπορούσε κάλλιστα να προσδιορισθεί μέσα από το φαινομενικά και μόνο λιγότερο σκληρό δίπολο (σε σχέση με το παλιό βιολογικό/ανισωτικό ζεύγος) ανάμεσα στους αφομοιώσιμους και τους μη αφομοιώσιμους (π.χ. τους «Ευρωπαίους» στην καταγωγή και τους «άλλους»). Μέσα σε ένα τέτοιο ευέλικτο νεο-ρατσιστικό πλαίσιο, η ετεροφιλία διαδέχεται την ετεροφοβία, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη τη «σύλληψη» των ρατσιστικών συμπεριφορών. Οπως επισημαίνει ο Ταγκιέφ, υπάρχουν καθαρά ετερόφιλες μορφές ρατσισμού. Η αποστασιοποίηση που εμπερικλείει κάθε φυλετοποίηση (άρνηση επαφής, κοινωνική περιθωριοποίηση, έμμονη ιδέα της ανάμειξης, πανικός για τους «μεικτούς γάμους» κ.λπ.), μπορεί να μεταφράζεται τόσο σε μια ετερόφιλη γλώσσα («δικαίωμα στη διαφορά», «σεβασμός της ετερότητας»...) όσο και σε μια ετερόφοβη γλώσσα. Στον διαφοριστικό ρατσισμό μπορούν, έτσι, να συνυπάρχουν η εξύμνηση με την απόρριψη της «διαφοράς», χωρίς οι συνεπαγόμενες ετερόφιλες και ετερόφοβες εγκλήσεις να αλληλοακυρώνονται.
Γιατί ο εκθειασμός της διαφοράς λειτουργεί και ως εργαλείο αποτελεσματικότερης φυλετοποίησης του άλλου. Ο νεο-ρατσισμός εργαλειοποιεί το ηθικό αίτημα του «δικαιώματος στη διαφορά» (Λεβινάς), στρέφοντάς το ενάντια στους αντιπάλους του αγωνιστές του αντιρατσισμού. Ενας τέτοιος εκθειασμός της διαφοράς, από την πλευρά του νεο-ρατσισμού, προϋποθέτει ότι οι πολιτισμικές διαφορές είναι απόλυτες, και έτσι οφείλουν να παραμείνουν. Γι' αυτόν τον λόγο οι φορείς τους, άτομα και ομάδες, πρέπει να μην αναμειγνύονται. Αυτή η νεο-ρατσιστική αναγνώριση των διαφορών δεν ιεραρχεί απλώς ό,τι διαφέρει, αλλά ουσιαστικά απαιτεί τον διαχωρισμό ή τον αποκλεισμό αυτού που θεωρείται ότι διαφέρει απόλυτα. Η πολιτισμική διαφορά, η διαφορά στην κουλτούρα εκλαμβάνεται και πλασάρεται από τον νεο-ρατσισμό ως «φυσική διαφορά»: η έτσι κατανοούμενη απόλυτη πολιτισμική διαφορά γίνεται, για τους νεο-ρατσιστές, «δεύτερη φύση» ατόμων και ομάδων.
Τα ακόλουθα δύο αποσπάσματα εικονίζουν με παραδειγματικό τρόπο τη μετατόπιση της νεο-ρατσιστικής σκέψης από τη βιολογία στην κουλτούρα: «Η αλήθεια είναι ότι οι λαοί πρέπει να διατηρούν και να καλλιεργούν τις διαφορές τους. (...) Η μετανάστευση είναι καταδικαστέα, τόσο γιατί προσβάλλει την ταυτότητα της κουλτούρας υποδοχής όσο και την ταυτότητα των μεταναστών» (σύμφωνα με τον διανοούμενο της γαλλικής «νεο-Δεξιάς» Αλέν ντε Μπενουά, 1983). Και το δεύτερο απόσπασμα: «Οι λαοί δεν μπορούν να χαρακτηρίζονται με συνοπτικό τρόπο ανώτεροι ή κατώτεροι, και πρέπει να παίρνουμε υπόψη μας αυτές τις φυσικές ή πολιτισμικές διαφορές» (Λε Πεν, 1984). Οι θέσεις αυτές δείχνουν ότι η έννοια του όρου ρατσισμός δεν παραμένει σταθερή, απρόσβλητη από την ιστορική εξέλιξη. Η ρατσιστική επιχειρηματολογία μετασχηματίζεται ταχύτερα από την αντιρατσιστική, και μετατοπίζεται αλλού (στην «πολιτισμική διαφορά») από εκεί που την αναζητούν για να την καταπολεμήσουν οι αντιρατσιστές. Εχουμε κι εμείς το «δικαίωμα στη διαφορά», δήλωνε «αγανακτισμένος» ο ακροδεξιός Λε Πεν το 1982, έχουμε και εμείς το δικαίωμα να υπερασπίζουμε την «εθνική μας προσωπικότητα».
Διεκδικώντας έναν απόλυτο πολιτισμικό πλουραλισμό και κραδαίνοντας έναν ταυτοτικό αντι-οικουμενισμό ως το μοναδικό θεμέλιο της θετικής ανεκτικότητας, ο νέος ρατσισμός της πολιτισμικής διαφοράς μπορεί με αυτό τον τρόπο να πλασάρεται ως ένας «αυθεντικός αντιρατσισμός» που σέβεται όλες τις ταυτότητες. Μπροστά σε μια τέτοια μεταμόρφωση των ρατσιστικών αναπαραστάσεων, ο παραδοσιακός, ο αναμνηστικός αντιρατσισμός βρίσκεται σε τρομακτική υστέρηση, σκιαμαχεί: αρκείται στο να καταγγέλλει την «αναβίωση» του ναζισμού, να επικαλείται την «οικονομική κρίση», και να προσφεύγει στις επιστημονικές γνώμες των βιολόγων για να κατακεραυνώσουν την αντιεπιστημονική ρατσιστική προπαγάνδα. Με αυτόν όμως τον τρόπο παραμένει ξένος και αναποτελεσματικός ως προς τις αιτίες του ρατσισμού και ως προς τα σημερινά, εξελισσόμενα «επιχειρήματα» των νεο-ρατσιστών.
Μεταρρύθμιση του αντιρατσισμού
Οι αντιρατσιστές πρέπει να κατανοήσουν, σύμφωνα με τον Ταγκιέφ, ότι ο νεο-ρατσισμός μαζί με την υπέρβαση του βιολογικού/ανισωτικού επιχειρήματος, έχουν υιοθετήσει μια διαφοριστική θεματική, η οποία σε πολλά σημεία παραμένει κοινή με τη δική τους. Κατά έναν ορισμένο τρόπο, και από διαφορετικές βέβαια ηθικές αφετηρίες, οι νεο-ρατσιστές καθώς και πολλοί αντιρατσιστές συμπίπτουν σε μια κοινή κοινοτιστική προβληματική, υπερασπίζοντας το «δικαίωμα στη διαφορά», τις κλεισμένες στον εαυτό τους πολιτισμικές, εθνοτικές, θρησκευτικές κ.λπ. κοινότητες. Εκλαμβάνοντας την κοινωνικο-πολιτική ζωή μέσα σε μια εθνική κοινότητα ως το σύνολο των διαδράσεων ανάμεσα σε έτσι συγκροτημένες κοινότητες που ταυτίζουν τα άτομα με την καταγωγική τους κουλτούρα, δεν κάνουν άλλο από το να τα φυλακίζουν μέσα σε αυτή τη μη αναγώγιμη διαφορά τους. Το αποτέλεσμα στην αρνητική του εκδοχή, δηλαδή στη νεο-ρατσιστική επένδυση/παραφθορά της «διαφοράς», είναι ο έμμεσος και διαρκής στιγματισμός των θεωρούμενων αναφομοίωτων «άλλων».
Σχηματοποιώντας, θα μπορούσε κανείς να κατατάξει σε δύο βασικές κατηγορίες τις λογικές που διατρέχουν τον σημερινό αντιρατσιστικό λόγο:
1) Τη «δεξιά» λογική, σύμφωνα με την οποία ο ρατσισμός είναι μια στερεοτυπική αρνητική απάντηση στο πρόβλημα της παρουσίας στο εθνικό έδαφος ενός μεγάλου αριθμού ξένων που δεν «αφομοιώνονται». Αυτή η λογική προβάλλει ως λύση το μέτρο του λεγόμενου «ορίου ανεκτικότητας», δηλαδή του περισσότερο ή λιγότερο δραστικού περιορισμού της παρουσίας των ξένων. Ωστόσο, το βασικό πρόβλημα με αυτή τη «λογική» είναι τούτο: ποιος αποφασίζει, και στη βάση ποιων κριτηρίων, για τη μη δυνατότητα αφομοίωσης των ξένων από μια εθνική κοινωνία;
2) Την «αριστερή» λογική, που εξηγεί τον ρατσισμό ως το αποτέλεσμα της «κοινωνικής κρίσης» ή μιας γενικευμένης και βαθύτατης «κοινωνικής δυσφορίας». Στη μαρξιστική της εκδοχή αυτή η λογική ανατρέχει στην ταξική πάλη, στην ανισωτική δομή κυρίαρχοι/κυριαρχούμενοι, που εξισώνεται βέβαια με το ζεύγος εκμεταλλευτές/εκμεταλλευόμενοι. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο ρατσισμός δεν είναι τίποτε άλλο από «τρόπος νομιμοποίησης μιας κοινωνικο-οικονομικής πρακτικής κυριαρχίας που εμπεριέχει ένα σύστημα εκμετάλλευσης. Συνεπάγεται ότι ο πραγματικός αγώνας κατά του ρατσισμού ταυτίζεται με τη στράτευση, μέσα στο πεδίο της ταξικής πάλης, στο πλευρό των κυριαρχούμενων και των εκμεταλλευόμενων». Αλλά μια τέτοια κατανόηση του ρατσισμού, μέσω της αναγωγής του στην πάλη των τάξεων που αποφασίζει για τα πάντα, «ο μετα-ρατσιστικός ορίζοντας δεν μπορεί να διακρίνεται από τον μετα-καπιταλιστικό ορίζοντα: η αντιρατσιστική πίστη συνίσταται στη δρώσα ελπίδα της έλευσης μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις, άρα χωρίς ρατσισμό». Αυτή η αναγωγιστική λογική αφαιρεί από τον ρατσισμό κάθε ιδιαιτερότητα. Στην ουσία, ο αντιρατσιστικός αγώνας χάνει το προσίδιο περιεχόμενό του, δεν μπορεί να οριστεί διακριτά από άλλες κοινωνικο-πολιτικές πρακτικές και, κυρίως, αποπολιτικοποιείται, αφού αδυνατεί να συλλάβει τις νέες ρατσιστικές αναπαραστάσεις που εκδηλώνονται μέσα στο πολιτικό πεδίο.
Ο αναγκαίος αντιρατσιστικός αγώνας, σύμφωνα με τον Ταγκιέφ, οφείλει να υποστεί σήμερα μια απολύτως απαραίτητη «ηθική και διανοητική μεταρρύθμιση». Το πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι να κατανοήσουμε την πολυπλοκότητα των αιτίων που ωθούν προς την υιοθέτηση των νέων ρατσιστικών συμπεριφορών. Ο αντιρατσισμός δεν μπορεί να αντιπαρατάσσει το δικό του «δόγμα» στο δόγμα του ρατσισμού: η κατανόηση προηγείται, τρόπον τινά, της αντιρατσιστικής δράσης, η αναγκαία επιχειρηματολογική πειθώ που στηρίζεται σε ορθολογικά θεμέλια πρέπει πάντα να παίρνει υπόψη της τον «ανορθολογισμό» που δομεί κάθε ιδεολογία, επομένως και τη ρατσιστική. Δυστυχώς, ποτέ δεν θα μπορέσουμε να «ξεριζώσουμε» τον ρατσισμό, όλο το πρόβλημα για τους αντιρατσιστές αγωνιστές συνίσταται στο να κατανοήσουν τις μεταμορφώσεις του ρατσισμού, μακριά από κληρονομημένες βεβαιότητες που λειτουργούν ως ιδεολογικά ηρεμιστικά, προκειμένου να αντιμετωπίσουν με τη μεγαλύτερη δυνατή δραστικότητα τις ενίοτε και φονικές συνέπειές του.
ΠΗΓΗ: ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 05/09/2008
Τρίτη 16 Ιουνίου 2009
Σημειώσεις επάνω στην νεοελληνική ποίηση
Notes on Modern Greek Poetry
Katerina Anghelaki-Rooke
ΠΗΓΗ: 
ΓPAMMA / GRAMMA, Περιοδικό Θεωρίας και Kριτικής / Journal of Theory and Criticism
Τόμος 8 / Volume 8
Σκελετός μαμούθ ηλικίας 1 εκατομμυρίου ετών!
Ενθουσιασμό έχει προκαλέσει στους επιστήμονες η ανακάλυψη ενός σκελετού μαμούθ ηλικίας τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου ετών, ο οποίος εντοπίστηκε κοντά στην περιοχή Κόστολατς της Σερβίας, στο Αρχαιολογικό Πάρκο Viminacium.
Το μήκος του σκελετού είναι περίπου 5 μέτρα και το βάρος του ξεπερνά τους δέκα τόνους και σύμφωνα με τον διευθυντή του πάρκου, Μίομιρ Κόρατς, εντοπίστηκε σε βάθος 27 μέτρων μέσα στην άμμο της κοίτης του ποταμού Δούναβη κατά τις εκσκαφές που γίνονται στο παλιό ρωμαϊκό οχυρό του Viminacium.
Από τη Βόρεια Αφρική
Όπως εικάζουν οι ειδικοί, το εν λόγω μαμούθ ανήκει στην κατηγορία των προϊστορικών ζώων, που ήρθαν στην Ευρώπη από τη Βόρεια Αφρική πριν από περίπου ένα εκατομμύριο χρόνια.
Όπως ανέφερε σε δηλώσεις του ο διευθυντής του πάρκου, είναι σπάνιος ο εντοπισμός τόσο καλοδιατηρημένων σκελετών μαμούθ κοντά στην κοίτη ενός ποταμού.
Σύμφωνα με τον Ζόραν Μάρκοβιτς του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Σερβίας, «το μαμούθ είναι εξαιρετικά καλοδιατηρημένο και μόνο το κρανίο του έχει μικρές ζημιές».
Το μαμούθ αυτό δεν είναι το πρώτο τέτοιο εύρημα στη Σερβία. Το 1996 οι επιστήμονες είχαν ανακαλύψει άλλον έναν τεράστιο σκελετό από μαμούθ, στην πόλη Κικίντα, το οποίο ονομάστηκε «Κίκα» και σύντομα έγινε τουριστική ατραξιόν.
Στις 6 Σεπτεμβρίου οι τοπικές αρχές θα διοργανώσουν τη «Γιορτή των Μαμούθ» μαζί με τα 12α γενέθλια της «Κίκα».
ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΘΝΟΣ, φ. 4-6-09
Βρέθηκαν κεραμικά 18.000 ετών
Τα αρχαιότερα κεραμικά στον κόσμο θεωρούνται τα θραύσματα κεραμικών, που βρέθηκαν σε ένα σπήλαιο της Κίνας και χρονολογήθηκαν ότι έχουν ηλικία περίπου 17.500 - 18.300 ετών, μεταφέρουν κατά τουλάχιστον 1.000 χρόνια στο παρελθόν την "αυγή" της τέχνης της αγγειοπλαστικής.
http://www.spoudasterion.pblogs.gr
ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΘΝΟΣ, φ. 3-6-09
Δευτέρα 15 Ιουνίου 2009
Οι «εγκεφαλικές» διαφορές των δύο φύλων
Οι γυναίκες είδαν κι έπαθαν να αλλάξουν την παραδοσιακή σεξιστική αντίληψη ότι τα δύο φύλα έχουν το καθένα τους δικούς του διακριτούς ρόλους (π.χ. ο άνδρας διαβάζει εφημερίδα, ενώ η γυναίκα πλένει τα πιάτα), αλλά η πρόοδος των νευροεπιστημών φαίνεται πως έχει μια παρενέργεια: την εκ νέου «καθαγίαση» των φυλετικών διαφορών, μόνο που αυτή τη φορά οι διαφορές υποτίθεται ότι εδράζονται στον εγκέφαλο.
ΠΗΓΗ: Εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Δευτέρα 15 Ιουνίου 2009
Ανακαλύφθηκε η πιο μεγάλη μαύρη τρύπα
Μια τερατώδης μαύρη τρύπα, η πιο μεγάλη που έχει ποτέ βρεθεί, με μάζα 6,4 δισεκατομμύρια φορές τη μάζα του ήλιου μας, ανακαλύφθηκε στην «καρδιά» ενός σχετικά γειτονικού γιγάντιου γαλαξία, του Μ87, εντυπωσιάζοντας τους επιστήμονες που δεν περίμεναν να δουν κάτι τέτοιο.
ΠΗΓΗ: Εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Τρίτη 9 Ιουνίου 2009
Νίκος Καζαντζάκης: Τον Άνθρωπο ατίμασαν στη Μικρά Ασία Έλληνες και Τούρκοι»
«Ας διατηρήσουμε την Ελλάδα καθαρή, εμείς τουλάχιστο, στην καρδιά μας. (...). Οι ατιμίες των Ρωμιών στη Μ. Ασία είναι αντάξιες των Τούρκων. Εμάς πια ο Άνθρωπος μας ενδιαφέρει, χωρίς ετικέτες. Τον Άνθρωπο ατίμασαν στη Μ. Ασία Έλληνες και Τούρκοι».
Αυτά τα γράφει ο Καζαντζάκης στη γυναίκα του Γαλάτεια, τον Οκτώβριο του 1922. Αμέσως μετά την Καταστροφή. Την εποχή εκείνη τον διακατέχει ένα αριστερό ανθρωπιστικό πνεύμα, όμως δεν είναι μόνο ο νεοφώτιστος ζήλος του στις διεθνιστικές ιδέες που τον κάνει να βλέπει τα πράγματα από αυτή την οπτική γωνία. Επίσης, ο Καζαντζάκης δεν είναι ο μόνος: η λογοτεχνία που γράφτηκε γύρω στα 1930 φέρει εξίσου τα σημάδια μιας εξαιρετικά ισοζυγισμένης απόδοσης της αδικίας: το κακό το διέπραξαν και οι Έλληνες και οι Τούρκοι· υπαίτιος για τη βαρβαρότητα δεν είναι ο αντίπαλος, ο Τούρκος, αλλά ο πόλεμος που εξαγριώνει τον άνθρωπο.
Ο χρόνος που κύλησε από τότε, με όσες εθνικές και πολιτικές περιπέτειες ακολούθησαν, μετέβαλε την άποψη αυτή. Η απομάκρυνση από τα πραγματικά περιστατικά αμβλύνει τη μνήμη και κάνει να ξεχαστούν όσα σημεία δεν εξυπηρετούν τα εθνικά στερεότυπα. Η ίδια η λογοτεχνία σε ορισμένες περιπτώσεις βοηθά την επωφελή αυτή παραγραφή. Τα έργα που γράφτηκαν όσο ήταν νωπή ακόμα η Μικρασιατική Καταστροφή, στις μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο εκδόσεις τους, τροποποιούν, εν μέρει τουλάχιστον, την οπτική τους γωνία. Την αλλαγή αυτή θα παρακολουθήσουμε στο κείμενο που ακολουθεί. Ωστόσο, η απόσταση ακόμα και της μεταλλαγμένης εικόνας που προβάλλεται μετά τον πόλεμο από τη «γενοκτονία», που κινδυνεύουμε τώρα να επωμιστούμε, παραμένει πραγματικά πολύ μεγάλη.
Δύο είναι τα σημαντικά έργα για τη Μικρασιατική Καταστροφή όσα γράφτηκαν τα αμέσως επόμενα χρόνια: η Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα (1929) και Το Νούμερο 31.328 του Ηλία Βενέζη (1931). Στο πρώτο καταγράφεται η αφήγηση ενός τουρκόφωνου Έλληνα της Μικράς Ασίας που πιάστηκε αιχμάλωτος, δραπέτευσε και έζησε για κάποιο διάστημα ανάμεσα στους Τούρκους, σαν Τούρκος, για να σωθεί. Η συμπάθεια των Τούρκων τον περιέβαλε και η αγάπη των απλών ανθρώπων. Το έργο δείχνει την ανθρωπιά που επιβιώνει κάτω από τη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου, μόλις οι άνθρωποι, έστω και από ανάγκη ή άγνοια, παραμερίσουν την εθνική και τη θρησκευτική τους ταυτότητα.
Ο Βενέζης στο Νούμερο αφηγείται, όπως είναι γνωστό, την προσωπική του αιχμαλωσία, τα μαρτύρια που υπέστη στα «τάγματα εργασίας». Ωστόσο, το θέμα τού σπαρακτικού αυτού μυθιστορήματος δεν είναι τόσο η κτηνωδία του αντιπάλου, όσο η απώλεια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από τη μεριά του ηττημένου, το γεγονός ότι στις ακραίες περιστάσεις χάνεται η ανθρώπινη ταυτότητα, δίνοντας τη θέση της σε ένα ζωώδες ένστικτο επιβίωσης. Ο Βενέζης δείχνει τον αιχμάλωτό του να ανακουφίζεται από τον θάνατο των συντρόφων του, καθώς ο θάνατος αυτός αυξάνει τον ζωτικό του χώρο μες στη φυλακή, δείχνει το πλήθος των αιχμάλωτων Ελλήνων, κατά τη μαρτυρική πορεία στην ενδοχώρα, να εισπράττει χωρίς αναστολές την ωφέλεια από τις στάσεις, που γίνονταν χάρη στο γεγονός ότι νεαρά κορίτσια πρόσφεραν τον εαυτό τους στις σεξουαλικές ορέξεις των Τούρκων. Όλα αυτά φανερώνουν τι πιο πολύ πονούσε τον συγγραφέα, όταν κατέγραφε την εμπειρία του: η ηθική εκμηδένιση του ίδιου και των συναιχμαλώτων του.
Οι Τούρκοι στο Νούμερο είναι βάναυσοι, βάναυσοι όμως γίνονται και οι Έλληνες μόλις αποκτήσουν εξουσία: είτε επί των Τούρκων είτε επί των ομοεθνών τους. Η βαναυσότητα δεν είναι εθνικό χαρακτηριστικό, αλλά προϊόν των σχέσεων εξουσίας.
Και τα δύο έργα, λοιπόν, τα διατρέχει η ίδια ιδέα που εξέφρασε και ο Καζαντζάκης επιγραμματικά στην επιστολή του: ο πόλεμος στη Μικρά Ασία υπήρξε η ήττα της ανθρωπιάς (όχι του ελληνικού έθνους) αλλά και η πιθανότητα της επιβίωσής της, εφόσον κάποιες σπίθες της επέζησαν κάτω από τις πιο αντίξοες για τον άνθρωπο συνθήκες.
Στις εκδόσεις του 1929 και του 1931 αντίστοιχα, οι δύο συγγραφείς τολμούν να μιλήσουν όχι μόνο για τα δεινά που προξένησαν οι Τούρκοι στους Έλληνες, αλλά και για όσα προξένησαν οι Έλληνες στους Τούρκους. Ο Βενέζης δεν διστάζει να αναφερθεί σε συστηματικά βασανιστήρια στα οποία υπέβαλλε ο προελαύνων ελληνικός στρατός όσους έπεφταν στα χέρια του. Και ο Στρατής Δούκας επίσης δείχνει τον τρόμο του τουρκικού πληθυσμού, που είχε προκαλέσει η συμπεριφορά των Ελλήνων, όσο εκείνοι ήταν στα πράγματα.
Ωστόσο, και οι δύο συγγραφείς αναθεωρούν τα κείμενά τους. Η δεύτερη έκδοση του Νούμερου, το 1945, μειώνει τις αναφορές σε ελληνικά βασανιστήρια και η τρίτη, το 1952, σχεδόν τις απαλείφει. Το συνολικό νόημα του κειμένου δεν αλλοιώνεται, όμως ο ελληνικός στρατός αποκαθαίρεται από κάποιες σκοτεινές κηλίδες.
Ο Στρατής Δούκας κάνει κι αυτός το ίδιο. Παραθέτω μια σκηνή από την αρχή της Ιστορίας ενός αιχμαλώτου, όπου μια ομάδα Ελλήνων αιχμαλώτων, καθώς πορεύεται μέσα σε φοβερές ταλαιπωρίες και ταπεινώσεις προς την ενδοχώρα, συναπαντιέται με τον τουρκικό πληθυσμό, που κραδαίνει μαχαίρια και ρόπαλα. Ο Τούρκος αξιωματικός, που συνοδεύει τους αιχμαλώτους, ωστόσο, εμποδίζει τη σφαγή:
Δεν έχετε δικαίωμα να τους αγγίξετε, γιατί όταν εμείς πολεμούσαμε, εσείς κάνατε το κέφι σας. Και διάταξε να μη μας πλησιάσει κανείς.
Κι αυτοί κατηγορούσανε το λοχαγό και φώναζαν:
Αυτοί μια μέρα πάλι θα μας χαλάσουνε!
Η σκηνή αυτή, όταν ο συγγραφέας αναθεωρεί το έργο του, το 1958, γίνεται ως εξής:
Τραβηχτείτε μακριά! Όταν εμείς πολεμούσαμε, εσείς κάνατε τα κέφια σας. Αυτοί τότε [το πλήθος των Τούρκων] σκόρπισαν φωνάζοντας πως μια μέρα πάλι θα μας χαλάσουν.
Στην πρώτη εκδοχή της ιστορίας, το 1929, ο τουρκικός πληθυσμός έχει λόγους να επιδιώκει την καταστροφή των αιχμαλώτων Ελλήνων: φοβάται, γιατί μόλις έχει δοκιμάσει κι αυτός το μαχαίρι των αντιπάλων. Στην εκδοχή του 1958, αντίθετα, η αγριότητα των Τούρκων παρουσιάζεται αναιτιολόγητη, αφού κάθε υπόνοια ότι οι Έλληνες κάποιο κακό έχουν διαπράξει, αφαιρείται. Με μια μικρή συντακτική τροποποίηση, με μια ανεπαίσθητη αλλαγή υποκειμένου και με μια μετάβαση από τον ευθύ στον πλάγιο λόγο, οι αρχικά επίφοβοι Έλληνες μεταβάλλονται σε αθώα θύματα, ενώ οι δικαίως φοβισμένοι Τούρκοι μετατρέπονται τώρα σε άγριους θύτες. Η άλλη όψη και των δύο αποκρύπτεται.
Ο Στρατής Δούκας βελτιώνει συστηματικά, σε όλο το κείμενο, την εικόνα του Έλληνα: αφαιρούνται οι σκηνές που φανέρωναν ένα πολύ καταβεβλημένο ηθικό, καθώς και η τρομακτική έλλειψη αλληλεγγύης ανάμεσα στους αιχμαλώτους. Ο ίδιος ο πρωταγωνιστής, ο οποίος στην αρχική εκδοχή παρουσιαζόταν απλώς σαν ένα εγκλωβισμένο ζώο που προσπαθούσε να επιβιώσει, αποκτά στην έκδοση του '58 ανθρώπινα χαρακτηριστικά, καθώς επιζωγραφίζεται με εθνικά και θρησκευτικά χρώματα.
Οι τροποποιήσεις αυτές αποβλέπουν στο να καθαρίσουν την εικόνα του Έλληνα από ορισμένα στίγματα του παρελθόντος. Η πραγματική Ιστορία οφείλει να ξεχαστεί για χάρη της νέας εικόνας που φιλοτεχνείται τώρα για τον ελληνικό λαό. Έχει μεσολαβήσει ο πόλεμος του '40, η Κατοχή και η Αντίσταση. Ο λαός που επέδειξε τέτοιο φρόνημα στο τέλος της Κατοχής, γίνεται μια οντότητα μυθικής αγνότητας στα χρόνια της Απελευθέρωσης. Βοηθά και ο Εμφύλιος, όπου Δεξιά και Αριστερά πλειοδοτούν σε πατριωτισμό. Άλλωστε, αν η ήττα τείνει να γεννά ανθρωπιστικά αισθήματα στους ηττημένους, η νίκη φαίνεται πως μάλλον εξάπτει τον εθνικισμό των νικητών. Μετά την ήττα του '22 παρήχθησαν πλήθος από ανθρωπιστικά κείμενα (όπως και μετά την ήττα του 1897). Μετά τη νίκη του '44, αντίθετα, δημιουργείται συνωστισμός από ηρωικά κείμενα κατά των εθνικών εχθρών.
Εθνικός εχθρός, όμως, αναγορεύεται στη λογοτεχνία της μεταπολεμικής περιόδου ο Τούρκος και όχι ο Γερμανός. Το να αναφέρεται κανείς στους Γερμανούς και στην Αντίσταση ήταν επικίνδυνο, σε μια εποχή όπου τέτοιες επιλογές μπορούσαν να επιφέρουν καταγγελία επί κομμουνισμώ ή γενικότερα να εμπλέξουν τον λογοτέχνη στο περίπλοκο θέμα της πολιτικής. Πιο εύκολο ήταν να αναφέρεται κανείς στον παλαιό δοκιμασμένο εχθρό, τον Τούρκο. Ο Καζαντζάκης, που ξεκίνησε να γράφει για την αντίσταση κατά των Γερμανών το 1946, κατέληξε, μεταποιώντας το κείμενό του, στον γνωστό τουρκοφάγο Καπετάν Μιχάλη τού 1953. Έτσι οι Τούρκοι, αν και ουδέτεροι στον πόλεμο, θα παίξουν για μία δεκαετία στην ελληνική λογοτεχνία τον ρόλο του κακού.
Στο πλαίσιο αυτό, της εξύμνησης των Ελλήνων και της μετάθεσης της έχθρας από τους Γερμανούς στους άμοιρους ευθυνών, εκείνη τη στιγμή, Τούρκους, εντάσσονται και οι αναθεωρήσεις των δύο έργων για τη Μικρασιατική Καταστροφή που είδαμε παραπάνω. Παρά ταύτα, η ελληνική λογοτεχνία παρήγαγε τα επόμενα χρόνια, στη δεκαετία του '60, δύο σημαντικά μυθιστορήματα που πολύ απέχουν από το να ανέχονται τις αφελείς διακρίσεις σε θύτες και θύματα.
Ο Σμυρνιός Κοσμάς Πολίτης στο εξαίρετο μυθιστόρημά του Στου Χατζηφράγκου (1962) δείχνει πόσο εναλλάξιμος είναι ο ρόλος του θύτη και του θύματος. Η Διδώ Σωτηρίου στα Ματωμένα Χώματα (επίσης 1962) έχει την τόλμη να αναφερθεί στο πλιάτσικο, στους βιασμούς και στα βασανιστήρια που διέπραξαν (και) οι Έλληνες.
Το γεγονός ότι το τελευταίο αυτό βιβλίο έχει μια εντυπωσιακά ευρεία κυκλοφορία στην Ελλάδα και απολαμβάνει τέτοιο κύρος (όχι εντελώς ανάλογο προς τις καθαρά καλλιτεχνικές αρετές του), δείχνει ότι και στις ημέρες μας μια μεγάλη μερίδα του ελληνικού πληθυσμού εμφορείται από την πεποίθηση ότι το δίκιο δεν βρίσκεται αποκλειστικά από τη μία μεριά. Έτσι, η όψιμη ιδέα της «γενοκτονίας» ενδέχεται ευκταίο είναι να αποδειχθεί εντελώς αναντίστοιχη προς το γενικό αίσθημα*.
της Αγγέλλας Καστρινάκη, επικ. καθηγήτριας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και πεζογράφου
ΠΗΓΗ: Εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, φ.24-2-2001
Κυριακή 14 Ιουνίου 2009
Το φάντασμα του Μεγάλου Αδελφού
Ο Τζορτζ Όργουελ (ψευδώνυμο του Έρικ Μπλερ) είναι ένας από τους πιο πολιτικούς συγγραφείς του 20ού αιώνα. Οχι μόνο για τις ιδέες του, που τις υπερασπίστηκε σε όλη τη σύντομη ζωή του, αλλά και γιατί το πολιτικό περιεχόμενο των μυθιστορημάτων του το είχε αναπτύξει πιο μπροστά- σε τεράστιο πλάτος και βάθος- στα δημοσιογραφικά του κείμενα, στις κριτικές παρεμβάσεις, στα άρθρα πολεμικής και στα δοκίμιά του. Παρακολουθούσε το παρόν με τόσο ενδιαφέρον ώστε να μην απορεί κανένας που το τελευταίο- και σημαντικότερο- έργο του, το μυθιστόρημα 1984, αναφέρεται στο μέλλον. Αποδεικνύεται έτσι ότι εκείνος που είναι βουτηγμένος ως τον λαιμό στο παρόν μπορεί να διαβάσει πολύ ευκολότερα τον ιδεατό χάρτη του μέλλοντος. Αυτός ο ασθενικός άνθρωπος με την απίστευτη εργατικότητα, το πείσμα και έναν ιδεαλισμό σπάνιο για τη δική μας εποχή έγραψε το αριστούργημά του όταν βρισκόταν στο τελευταίο στάδιο της φυματίωσης και εξαντλημένος από την αρρώστια δυσκολευόταν να κάνει τις διορθώσεις των δοκιμίων του βιβλίου του.
Θα έλεγε κανείς ότι όλα τούτα έχουν δευτερεύουσα σημασία σήμερα. Εκείνο που μετράει εξήντα χρόνια μετά την έκδοση του 1984 είναι η καθαυτό αισθητική του αξία, μαζί με το τρομερό μήνυμα που στέλνει αυτό το κορυφαίο δυστοπικό μυθιστόρημα. Και οι γενικεύσεις ωστόσο έχουν τα όριά τους. Γι' αυτό σήμερα είναι αναγκαίο να τονιστεί η μεγάλη σημασία του δοκιμιογραφικού και δημοσιογραφικού έργου του Οργουελ, γιατί σε αυτό ακριβώς διαπιστώνει κανείς ότι οι ιδέες που εκφράζονται ως ανατριχιαστικές αλληγορίες στο 1984 (αλλά και στη Φάρμα των ζώων, το άλλο σημαντικό του μυθιστόρημα) έχουν αναπτυχθεί νωρίτερα στο αποδεικτικό πεδίο, το πεδίο των δοκιμίων και των άρθρων του, όπως ως έναν βαθμό και των επιστολών του, που περιλαμβάνονται στην τετράτομη έκδοση Τhe Collected Εssays, Journalism and Letters of George Οrwell,την οποία επιμελήθηκαν η σύζυγός του Σόνια και ο Ιαν Ανγκους.
Οι Ενωμένες Σοσιαλι- στικές Πολιτείες
Ουδείς αμφιβάλλει σήμερα ότι ο ασθενικός Ερικ Μπλερ, ο οποίος θα έμενε στη λογοτεχνική και πολιτική ιστορία του προηγούμενου αιώνα ως Τζορτζ Οργουελ, ανήκε στις αντιπροσωπευτικότερες μορφές της ευρωπαϊκής Αριστεράς του 20ού αιώνα. Ήταν σοσιαλιστής (άρα κόκκινο πανί για τους συντηρητικούς) και αντισταλινικός (επομένως μαύρο πρόβατο για τους δογματικούς), μια μαχόμενη συνείδηση ως την ημέρα που πέθανε. Το 1936 πήγε στην Ισπανία όπου πολέμησε εναντίον των φρανκιστών και τραυματίστηκε. Η αντίθεσή του στο σοβιετικό σύστημα δεν ήταν αποτέλεσμα της συμπάθειάς του για τους τροτσκιστές, αλλά της ακράδαντης πεποίθησής του ότι ο ολοκληρωτικός και κατασταλτικός χαρακτήρας του συστήματος συνιστούσε τεράστιο κίνδυνο για την ελευθερία- πέραν του ότι αποτελούσε και προδοσία των σοσιαλιστικών ιδεών. Το όραμα του ίδιου ήταν η δημιουργία των Ενωμένων Σοσιαλιστικών Πολιτειών της Ευρώπης, στις οποίες θα περιλαμβάνονταν και οι χώρες της Βόρειας Αφρικής. Αυτό βέβαια συνεπαγόταν ότι η Μεγάλη Βρετανία θα αποχωρούσε από τις αποικίες της. Αυτά λ.χ. γράφει στο άρθρο του «Προς την ευρωπαϊκή ενότητα» που δημοσιεύθηκε το 1947 στο πάλαι ποτέ αριστερό περιοδικό των ΗΠΑ «Ρartisan Review». Εκεί ωστόσο δεν παραλείπει να αναλύσει τους τέσσερις λόγους για τους οποίους η εφαρμογή ενός τέτοιου προγράμματος παρουσιάζεται εξαιρετικά δυσχερής: ο πρώτος είναι η ρωσική εχθρικότητα, ο δεύτερος η αμερικανική αντίστοιχη, ο τρίτος ο ιμπεριαλισμός και ο τέταρτος η Καθολική Εκκλησία. Υπήρχε μια εποχή που πίστευε ότι η Βρετανική Αυτοκρατορία θα μπορούσε να μετατραπεί σε μια ομοσπονδία σοσιαλιστικών δημοκρατιών, αλλά, όπως γράφει ο Οργουελ,«αν υπήρχε ποτέ αυτή η ευκαιρία, τη χάσαμε εξαιτίας του ότι δεν αφήσαμε ελεύθερη την Ινδία και εξαιτίας της στάσης έναντι των εγχρώμων γενικώς».
Εκθέτοντας τον ολοκληρωτισμό
Αφού το σοσιαλιστικό πρότυπο που είχε κατά νου δεν ήταν πραγματοποιήσιμο, ο Οργουελ στράφηκε στο πρότυπο του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού και η κριτική εναντίον του υπήρξε αμείλικτη. Ήταν από τους πρώτους προοδευτικούς διανοουμένους που μίλησαν για την κατάρρευση του σοβιετικού μύθου και τις επιπτώσεις του ολοκληρωτισμού στο μέλλον της ανθρωπότητας. Με το πνεύμα αυτό έγραψε το 1984,το οποίο εκτός από εξαίρετο μυθιστόρημα καθαυτό είναι και πολιτικό μανιφέστο κατά του ολοκληρωτισμού, όπως και αλληγορία των μύθων του Ψυχρού Πολέμου και προειδοποίηση για τους κινδύνους που συνεπάγεται η αλόγιστη χρήση της τεχνολογίας από τα δικτατορικά καθεστώτα.
Σε επιστολή του της 22ας Οκτωβρίου 1948 στον εκδότη του Φρέντι Γουάρμπεργκ ο Οργουελ του γράφει ότι δεν έχει αποφασίσει ακόμη για τον τίτλο του βιβλίου αλλά έχει καταλήξει σε δύο εκδοχές: ή 1984 ή Ο τελευταίος άνθρωπος στην Ευρώπη. Στην ίδια επιστολή με τη συνήθη ειλικρίνεια που τον χαρακτήριζε γράφει:«Μόλις έλαβα το βιβλίο περί αντισημιτισμού του Σαρτρ, το οποίο εξέδωσες, για να γράψω κριτική. Νομίζω ότι ο Σαρτρ είναι ένα ασκί γεμάτο αέρα και θα του δώσω μια καλή κλωτσιά». Και αυτό κάνει μερικές ημέρες αργότερα. Ο Γουάρμπεργκ ήταν τελικά εκείνος που επέλεξε τον τίτλο 1984.
Σε άλλη επιστολή του, στον Φράνσις Χένσον, ο Οργουελ τονίζει ότι το 1984 δεν είναι επίθεση εναντίον του σοσιαλισμού ή του Εργατικού Κόμματος της Βρετανίας, του οποίου, όπως γράφει, είναι υποστηρικτής, αλλά «έκθεση των διαστρεβλώσεων που μπορεί να προκαλέσει μια συγκεντρωτική οικονομία,η οποία ως έναν βαθμό έχει υλοποιηθεί στον κομμουνισμό και στον φασισμό». Λέει ακόμη ότι το είδος της κοινωνίας που περιγράφει δεν είναι απαραίτητο να γίνει πραγματικότητα, όμως είναι δυνατόν να υπάρξει ένα είδος κοινωνίας η οποία να μοιάζει με αυτήν που περιγράφει, για να καταλήξει ότι ο ολοκληρωτισμός, αν δεν αγωνιστούμε εναντίον του, μπορεί να θριαμβεύσει. Ποιος θα αρνιόταν ότι οι προειδοποιήσεις που απηύθυνε πριν από εξήντα χρόνια δεν ισχύουν σήμερα;
Στη γραμμή του κόμματος
Ο Ερικ Μπλερ (Τζορτζ Οργουελ) σε ηλικία 18 ετών
Η υπόθεση του 1984 εκτυλίσσεται σε μια χώρα που λέγεται Ωκεανία,μία από τις τρεις υπερδυνάμεις της εποχής,όπου ένα και μοναδικό κόμμα κατέχει την εξουσία. Ηγέτης του κόμματος είναι ο Μεγάλος Αδελφός (Βig Βrother), αφίσες του οποίου υπάρχουν παντού συνοδευόμενες από το σύνθημα«Ο Μεγάλος Αδελφός σε παρακολουθεί». Στην Ωκεανία ελέγχονται τα πάντα και οι πάντες και το καθετί αποφασίζεται και εφαρμόζεται με βάση τις ντιρεκτίβες του κόμματος. Η Ιστορία (το παρελθόν) ξαναγράφεται,η γλώσσα διαμορφώνεται επίσης με βάση εντολές και το ιδεολογικό τρίπτυχο του συστήματος διαστρεβλώνει πλήρως το γαλλικό ελευθερία-ισότητα- αδελφότητα και το μετατρέπει σε :«ο πόλεμος είναι ειρήνη», «η ελευθερία είναι σκλαβιά», «η άγνοια είναι δύναμη».
Πρωταγωνιστής του 1984 είναι ένας υπάλληλος του υπουργείου Αλήθειας ονόματι Γουίνστον Σμιθ που έχει ως καθήκον να αναθεωρεί τα ιστορικά ντοκουμέντα και να τα προσαρμόζει στη γραμμή του κόμματος. Τα αυθεντικά ντοκουμέντα κατόπιν ρίχνονται στη λεγόμενη Τρύπα της Μνήμης και καταστρέφονται. Ο Σμιθ ωστόσο κάποια στιγμή ερωτεύεται μια γυναίκα ονόματι Τζούλια. Τα αυθεντικά ανθρώπινα αισθήματά του από τότε και στο εξής αρχίζουν να του επιβάλλονται και η υπαλληλική και πολιτική του αγωγή σιγά σιγά δεν τον επηρεάζει πλέον.Ωστόσο το σύστημα είναι πανίσχυρο. Ο Σμιθ συλλαμβάνεται,ανακρίνεται και βασανίζεται από την Αστυνομία της Σκέψης,με αποτέλεσμα όταν τον αφήνουν ελεύθερο να είναι ξανά πειθήνιο μέλος του συστήματος. Έχει μεταμορφωθεί εσωτερικά και είναι πλέον βέβαιος ότι «αγαπά τον Μεγάλο Αδελφό».
Η βιβλιογραφία γύρω από το τρομερό αυτό βιβλίο είναι τεράστια. Δεν είναι δύσκολο να βρει κανείς ομοιότητες ανάμεσα στον κόσμο που περιγράφει ο Οργουελ και στη σταλινική Σοβιετική Ένωση, αλλά το 1984 υπερβαίνει τα πλαίσια και τις αφορμές που το προκάλεσαν και μετατρέπεται σε μια από τις πιο δυσοίωνες προβλέψεις- αλλά και προειδοποιήσεις ταυτοχρόνως- για το μέλλον, δηλαδή για τον κίνδυνο του ολοκληρωτισμού που ενεδρεύει στις πολιτικές καταχρήσεις των τεχνολογικών επιτευγμάτων που μπορούν να αποβούν τα χειρότερα όπλα καταστολής και πολιτικού ελέγχου. Η ελευθερία ζει πρωτίστως στον νου και στη συνείδηση των ανθρώπων για να μπορεί να εκφραστεί. Αν η τεχνολογία μετατρέπεται σε μέσον ελέγχου των συνειδήσεων, τότε ολοκληρωτισμός σημαίνει μέσω της σωματικής και της ψυχολογικής βίας να παραδώσεις στον δικτάτορα το πνεύμα και την ψυχή σου, χωρίς καν το γνωστό φαουστικό αντάλλαγμα, ώστε να νιώσεις στο τέλος τη «χαρά» της σκλαβιάς, την «ευτυχία» τού να γίνεις αυτό που δεν είσαι,του να είσαι αυτό που άλλοι έχουν αποφασίσει για σένα και του να χειρίζεσαι τα πάντα και την ίδια σου τη ζωή σύμφωνα με τις άνωθεν εντολές.
Λίγοι συγγραφείς κατάφεραν να ταυτιστεί το όνομά τους με μια κατάσταση πραγμάτων, με μια αίσθηση ή με τον ψυχισμό μιας ολόκληρης εποχής- και σε αυτούς ανήκει ο Οργουελ. Οργουελιανές χαρακτηρίζουμε τις μεθόδους που χρησιμοποιούν οι διάφορες αστυνομίες στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οργουελιανές τις γλωσσικές διαστροφές κάποιων πολιτικών, οργουελιανό ακόμη τον κόσμο των μυστικών υπηρεσιών που χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να επιτύχουν την εξαγορά ή τη φαλκίδευση των συνειδήσεων. Πλείστες άλλες συνδηλώσεις συναντά κανείς στον κόσμο της λογοτεχνίας,των ΜΜΕ, της κουλτούρας γενικώς.
Τα τελευταία χρόνια μάλιστα ο Μεγάλος Αδελφός μπήκε στα σπίτια των απανταχού της γης μεσοαστών, μικροαστών και προλεταρίων με την ανατριχιαστικού κιτς εκπομπή «Βig Βrother»,όπου Μεγάλος Αδελφός είναι πλέον η ίδια η κάμερα και όπου με χαρά μπήκαν στο σπίτι της τόσοι και τόσοι.Η ελευθερία (που κατά την οργουελιανή ρήση είναι σκλαβιά) «εκχωρείται» πια ελεύθερα.
ΠΗΓΗ: Εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 14-6-09
Ο Σωκράτης ήταν πράγματι ένοχος ...
Ο Πολ Κάρτλιτζ φωτογραφημένος στην Αθήνα το 2005
Η μοιραία δίκη που έγινε στην Αθήνα το 399 π.Χ. φωτίζεται διαφορετικά από τον γνωστό αναθεωρητή κλασικιστή Πολ Κάρτλιτζ στο τελευταίο του βιβλίο.
ΠΗΓΗ: Εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, φ. 14-6-09
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)
LinkWithin
