Σχετικά με τις αφανείς αιτίες της εξέγερσης των παιδιών (1)

Image by bass_nroll via Flickr

I found this fascinating quote today:

Κάθε πέντε ώρες, ίσως και πιο συχνά, πεθαίνει το τελευταίο άτομο ενός τουλάχιστον σπάνιου ζωικού είδους. Σ' αυτά τα χαμένα είδη, όπου να 'ναι, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε το παιδί . Μάλιστα, η υστερία που εκδηλώνεται στους κόλπους της μοντέρνας δυτικής κοινωνίας γύρω απ' το υποτιθέμενο αίτημα φροντίδας της σωματικής υγιεινής των παιδιών, δεν αποκλείεται να ισοδυναμεί με έναν αποενοχοποιητικό ελιγμό ώστε να συγκαλυφθεί το γεγονός ότι οι ενήλικοι έχουν αρπάξει απ' τα παιδιά την παιδικότητά τους. Συνειδητοποιώντας κανείς τον ολότελα άψυχο ρεαλισμό μιας ταινίας σαν το Elephant, θα μάθει κάτι που γνώριζε ήδη: ότι τα παιδιά εξαφανίζονται σταδιακά απ' τη σκηνή του δυτικού κόσμου, αφήνοντας, στη θέση τους, έναν λαό από ίσκιους.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Oct 2009

You should read the whole article.

Άρχισε ο 4ος Παγκόσμιος Πόλεμος; - Ο εφιαλτικός φαύλος κύκλος

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

ΚΑΝΕΝΑΣ νηφάλιος άνθρωπος δεν χειροκροτεί τις τρομοκρατικές επιθέσεις, τις ανθρωποκτονίες, τους εμπρησμούς. Άλλο, όμως, το εγκώμιο στους δράστες και άλλο η υποδαύλιση μίσους κατά των «καθαρμάτων», που καλλιεργούν οι επιτήδειοι. Και ακόμα πιο άλλο, η αντικατάσταση των νόμων και των δικαιωμάτων από ασφυκτική αστυνόμευση των πάντων και από έκνομη δικαιοσύνη, όπως ευαγγελίζονται (και εφαρμόζουν ήδη) οι «έννομοι προφήτες των αντιποίνων».spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Η ένοχη τηλεόραση

Image via Wikipedia

Tου Πασχου Μανδραβελη

Ενα παιδί που βλέπει κατά μέσο όρο 27 ώρες την εβδομάδα τηλεόραση, θα έχει δει μέχρι την ηλικία των δεκαοκτώ ετών 200.000 σκηνές βίας και 40.000 φόνους. H βία εμποτίζει κάθε περιοχή της ψυχοσύνθεσής του.

Tο γεγονός αυτό εξόργιζε τον Τζορτζ Γκέρμπνερ: η μικρή οθόνη, είπε, προσφέρει μια εικόνα του κόσμου βίαια, άγρια, καταπιεστική, επικίνδυνη και ανακριβή. O ουγγρικής καταγωγής, πρώην κοσμήτορας της Σχολής Eπικοινωνίας του Πανεπιστημίου της Πενσυλβανίας, μελέτησε τριάντα χρόνια τώρα την τηλεόραση. Tην θεωρεί τοξικό απόβλητο των δυνάμεων της αγοράς που αφήνιασε. Tο Mέσο αυτό, είπε, ενώ έχει τη δυνατότητα να εμπλουτίσει τον πολιτισμό, εκτρέφει τον φόβο και τον πανικό. Aν αυτά συναντήσουν στο μέλλον και οικονομικές υφέσεις, μπορούν τελικά να υπονομεύσουν τη Δημοκρατία.

O Γκέρμπνερ στοιχειοθετεί την οργή του για τον «δηλητηριώδη ρόλο» της τηλεόρασης. «Δεν υπάρχει σοβαρότερη υπόθεση μιας κοινωνίας από τους μύθους με τους οποίους μεγαλώνει τα παιδιά της. Για πρώτη φορά στην ιστορία μας, αυτοί οι μύθοι δεν είναι αφηγήσεις ούτε των γονιών, ούτε των σχολείων, ούτε της Εκκλησίας, ούτε της κοινότητας ή της φυλής. Tην αφήγηση έχει αναλάβει μια διαρκώς συρρικνούμενη ομάδα επιχειρήσεων, που έχουν κάτι να πουλήσουν. Aυτή η αλλαγή είναι θεμελιακή για το πολιτιστικό περιβάλλον στο οποίο τα παιδιά μας μεγαλώνουν και κοινωνικοποιούνται...».

O Γκέρμπνερ συχνά αναφέρεται στον Σκωτσέζο πατριώτη Αντριου Φλέτσερ, που το 1704 είχε πει: «Αν μου επέτρεπαν να γράψω όλες τις μπαλάντες, δεν θα μ’ ένοιαζε ποιος κάνει τους νόμους...». «O Φλέτσερ εξίσωσε την εξουσία με ένα κεντρικό σύστημα που παράγει όλες τις μπαλάντες, τα τραγούδια, τους θρύλους και τους μύθους που συναπαρτίζουν αυτό που σήμερα αποκαλούμε πληροφόρηση και ψυχαγωγία. H τηλεόραση έχει γίνει αυτό το κεντρικό σύστημα...».

«Mέχρι να τελειώσει το Λύκειο ένα παιδί», είπε πει σε συνέντευξή του, «θα έχει δει περισσότερες ώρες τηλεόρασης απ’ όσες θα περάσει στα αμφιθέατρα του πανεπιστημίου. H τηλεόραση έχει γίνει μια πολιτιστική δύναμη ισάξια της θρησκείας στην Ιστορία. Mόνο η θρησκεία είχε τη δύναμη να μεταφέρει το ίδιο μήνυμα για την πραγματικότητα σε κάθε κοινωνική ομάδα, να δημιουργεί κοινό πολιτισμό...».

O Oύγγρος καθηγητής, που εγκατέλειψε την πατρίδα του όταν ο φασισμός κέρδιζε τη μάχη στην Eυρώπη (μέσα δεκαετίας του 1930), δεν απλοϊκοποιεί τη σκέψη του. Δεν υποστηρίζει ότι η έκθεση ενός ανθρώπου σε βίαιες σκηνές θα έχει ως άμεσο αποτέλεσμα τη βία. Tο πρόβλημά του είναι η νομιμοποίηση της βίας που παράγει η τηλεόραση.

«H τηλεοπτική εικόνα είναι πολύπλοκη», λέει. «H τηλεόραση δεν προκαλεί τίποτε. Πρέπει να προσέχουμε όταν λέμε ότι η μικρή οθόνη προκαλεί το α ή το β. Aντίθετα, πρέπει να λέμε ότι η τηλεόραση συμβάλλει στην ενίσχυση της α ή β τάσης. Tο μέγεθος της συμβολής της ποικίλλει, αλλά υπάρχει...». H βία έχει να κάνει με την εξουσία. H τηλεόραση λειτουργεί ως μάθημα εξουσίας, που διδάσκει ότι η βία μπορεί να βάλει τους ανθρώπους στη θέση τους.

H ποσότητα της τηλεοπτικής βίας μεγεθύνει την ιδέα ότι η επιθετική συμπεριφορά είναι η φυσιολογική. Oι θεατές αναισθητοποιούνται. Kάθε φορά χρειάζεται περισσότερο αίμα για να προκληθεί το ενδιαφέρον του θεατή. Δείτε τις ταινίες που έχουν και συνέχειες: το «Πολύ σκληρός για να πεθάνει Nο 1» είχε 18 θανάτους, το Nο 2 264! Tο πρώτο «Robocop» είχε 32 θανάτους, το δεύτερο 81. Tα πτώματα στις τρεις συνέχειες του «Nονού» πολλαπλασιάζονταν: 12, 18 και 53 κατά σειρά. «H τηλεόραση είναι ματoβαμμένη, όπως ο Σαίξπηρ, αλλά χωρίς τη σοφία και την ποίηση του Σαίξπηρ», σχολίασε ο συγγραφέας Γκάρισον Κέιλορ.

«H τηλεοπτική βία στρατιωτικοποιεί τη σκέψη», λέει ο Γκέρμπνερ, και δημιουργεί το «Σύνδρομο του Aγριου Kόσμου». Eπειδή η τηλεόραση παρουσιάζει τον κόσμο χειρότερο απ’ όσο είναι, φοβόμαστε κι αγχωνόμαστε. Aυτό μας κάνει επιρρεπείς να ζητάμε από τις αρχές όλο και πιο σκληρά μέτρα για την πάταξη της εγκληματικότητας. O Γκέρμπνερ πιστεύει πως οι υποστηρικτές της θανατικής καταδίκης στις HΠA πλήθυναν τα τελευταία τριάντα χρόνια, λόγω της απεικόνισης της βίας στη μικρή οθόνη. Οσο περισσότερο αίμα βλέπει κάποιος στην τηλεόραση, τόσο περισσότερο αισθάνεται να απειλείται από βίαιες πράξεις.

Τα οικονομικά πλεονεκτήματα της βίας

Tο εκπληκτικότερο είναι πως η βία, παρά το γεγονός ότι εθίζει τους ανθρώπους, δεν προέχει στις προτιμήσεις των τηλεθεατών. Aν δούμε τις κορυφαίες σε θεαματικότητα εκπομπές των καναλιών, λέει ο Γκέρμπνερ, θα διαπιστώσουμε ότι προηγούνται σόου και σειρές που δεν έχουν βία και σεξ. Tο πρόβλημα είναι οι παραγωγοί της ψυχαγωγίας, που μετρούν πλέον το κόστος του πολιτιστικού προϊόντος σε δολάρια ανά χιλιάδα θεατών. Tα βίαια προγράμματα είναι πιο φθηνά στην παραγωγή, γι’ αυτό και παράγονται περισσότερο. Εχουν όμως κι ένα άλλο πλεονέκτημα: εξάγονται ευκολότερα. H βία (όπως και το σεξ) είναι πολυπολιτισμική. Εχει εγγενές το βασικό τηλεοπτικό χαρακτηριστικό: χρειάζεται κυρίως εικόνα. Οταν ο Σιλβέστερ Σταλόνε, για παράδειγμα, καθαρίζει κατά εκατοντάδες τους «κακούς» γίνεται εύκολα «κατανοητός» σε κάθε γωνιά της υφηλίου. Tο χιούμορ, οι πολύπλοκοι διάλογοι, οι ειδικές πολιτιστικές ιδιοσυγκρασίες κ. λπ. δεν μεταφράζονται τόσο καλά. Γι’ αυτό και η σειρά «Pοwer Rangers» έχει εκατομμύρια τηλεθεατές σε ογδόντα χώρες του κόσμου. Ετσι φτιάχνεται μια διψασμένη παγκόσμια αγορά που ζητεί το απλό, το βίαιο και το γυμνό.

Φθηνή, λοιπόν, στην παραγωγή κι εύκολη στη διανομή, η βία είναι ο πλέον σίγουρος δρόμος προς το κέρδος. Γίνεται μέρος μιας παγκόσμιας συνταγής, που κατά τον Γκέρμπνερ «επιβάλλεται στους δημιουργικούς ανθρώπους και πλασάρεται στα παιδιά του κόσμου». ΠΗΓΗ: εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 30-08-09

Το αντίδοτο στα Big Brother - Bar

Image by adobemac via Flickr

I found this fascinating quote today:

Δεν μπορεί ένας νέος να υιοθετήσει πρότυπα και υψηλές αξίες όταν αυτές απουσιάζουν από την καθημερινότητα των ενηλίκων που τον περιβάλλουν. Οι αξίες και τα ιδανικά απαιτούν για να εγγραφούν στον ψυχισμό μας μια βιωματική γνώση. Δεν αποκτώνται με κηρύγματα και ηθικολογίες, που απωθούν δικαιολογημένα τους νέους. Θα πρέπει να τους δείξουμε, μέσα από τη δική μας ζωή, ότι μπορούμε να διακρίνουμε και να επιλέγουμε το ουσιαστικό από το δευτερεύον και το ευτελές.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

Η φθινοπωρινή μελαγχολία

Image via Wikipedia

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΖΙΑΝΤΖΗΣ

Εχει επανειλημμένα διαπιστωθεί ότι οι δημοσιογράφοι, ιδιαίτερα στα λάιφσταϊλ έντυπα, λατρεύουν να ανακαλύπτουν τάσεις, ρεύματα και «φυλές» χωρίς απαραίτητα να υπάρχουν.

Πολλά έχουν γραφτεί για τις «φυλές» της πόλης, μόνο που τα περισσότερα έχουν περάσει στο χώρο της νοσταλγίας, καθώς η ομογενοποίηση των πάντων και η πτώση των διαχωριστικών γραμμών κάνει ακόμα και τις νεανικές υποκουλτούρες ένα δυσδιάκριτο χυλό.


Παλιά τα πράγματα ήταν απλά... Είχαμε τους ασπροκαλτσάδες (μεταλάδες, χούλιγκαν, παλιοροκάδες), παλιότερα είχαμε τους καρεκλάδες, τους φλώρους, τα τελευταία χρόνια προέκυψαν οι «τρέντι», οι οποίοι διαχύθηκαν στη νεανική μάζα μέσα από διάφορες υποκατηγορίες - λαϊκο-τρέντι, φλωρο-τρέντι, γυφτο-τρέντι. Κι ενώ η μόδα που θέλει τα κορίτσια με σορτσάκια, χάντρες και ξασμένο μαλλί α λα Παρά Πέντε εκπνέει μαζί με τις τελευταίες ζέστες, το φθινόπωρο επαναφέρει στην επιφάνεια το παλιό καλό πρότυπο του θλιμμένου εφήβου - ή μετα-εφήβου ή ακόμα και σιτεμένου παλιμπαιδίζοντος.

Αν το καλοκαίρι ανήκει σε αυτούς που «περνάνε καλά» -ή έστω προσποιούνται-, η φθινοπωρινή μελαγχολία ταιριάζει σε εκείνους που δεν φοβούνται να παραδεχτούν ότι νιώθουν «κάπως πεσμένοι» ή «κάπως εύθραυστοι» και προτιμούν την περισυλλογή από το ξεσάλωμα.

Τι πιο ιδανική εποχή από το να επιστρέψει στην τεχνητή επικαιρότητα -στις διαφημίσεις, τη μόδα, τα εξώφυλλα των δίσκων, το στιλ και η θεματολογία των «emos» (προφέρεται ίμος από το emotional-συναισθηματικός).

Οι emos βγαίνουν στους δρόμους μετά τις βροχές όπως τα σαλιγκάρια, το στιλ τους ταιριάζει με τα πρώτα σύννεφα, καθώς τα μονόχρωμα πουκάμισα, τα σκούρα τι-σερτ και τα μποτάκια διαδέχονται τη χαρούμενη πολυχρωμία και τα εφαρμοστά λευκά.

Ο ανέμελος μετα-χίπι με τα κοτσίδια, τα πέδιλα και τα χαϊμαλιά είναι ό,τι πεις για παραλίες και πλοία της άγονης γραμμής, όμως φαντάζει εκτός τόπου και χρόνου στη μουντή τσιμεντίλα της πόλης.

Εκεί είναι που επιστρατεύεται πάραυτα το λουκ emo, που πάει πακέτο με τα φθινοπωρινά φεστιβάλ κινηματογράφου και κόμικς, τις εκθέσεις βιβλίου, την έναρξη της νέας σχολικής και φοιτητικής σεζόν, τα αμφιθέατρα και τα φροντιστήρια.

Το νέο γκόθικ

Το emo, περισσότερο ως ρεύμα νεανικού λάιφσταϊλ -και λιγότερο ως είδος μουσικής- είναι το νέο γκόθικ... Η μόνη διαφορά είναι ότι είναι πολύ λιγότερο σκοτεινό και ο κλασικός emo τύπος μοιάζει περισσότερο με ένα θλιμμένο Χάρι Πότερ παρά με τον Κερτ Κομπέιν... Από το «μισώ τον εαυτό μου και θέλω να πεθάνω» περνάμε στο «η ζωή είναι χάλια και θέλω να κλάψω».

Συνήθως ο όρος χρησιμοποιείται υποτιμητικά «άντε χάσου από δω, emo», καθώς ο μέσος emo είναι λευκός-ή, μέσης ή ανώτερης τάξης, ο οποίος βρίσκει ατέλειες στη ζωή του/της και δημιουργεί με την παραμικρή αφορμή και ένα μικρό δράμα... σαν να παίζει το ρόλο του κεντρικού ήρωα σε μια συγκινητική ταινία.

Για περισσότερο από δύο δεκαετίες ο όρος emo χρησιμοποιούνταν για να χαρακτηρίσει τη χάρντκορ πανκ μουσική σκηνή της Ουάσιγκτον της δεκαετίας του '80 και τα συγκροτήματα που εμπνέονταν από αυτή.

«Ισως αυτό που χρειάζεσαι είναι ένας emo boyfriend», συμβουλεύει η βετεράνος Κιμ Γκόρντον των Sonic Youth τις φερέλπιδες ιντι-νοσοκόμες, στο άλμπουμ Sonic Nurse του 2004.

Ωστόσο το emo ως έκφραση πέρασε στο ευρύτερο κοινό λιγότερο ως μουσικός όρος και περισσότερο ως τρόπος έκφρασης και στάση ζωής. Στη δεκαετία που διανύουμε μέινστριμ συγκροτήματα, -από τους Dashboard Confessional μέχρι τους Coldplay- εγκαινίασαν μια πιο δραματική και προσωπική χρήση τού «emo» με πιο εύπεπτους στίχους, που αγκαλιάστηκε πιο εύκολα από τους ευαίσθητους εφήβους.

Ακόμα και στην Ελλάδα τα τελευταία δύο χρόνια πραγματοποιήθηκαν τα πρώτα Modern Rock & Emo Festival στο House of Art.

Ακίνδυνος και φιλικός

Τελικά ο όρος emo πέρασε στο διεθνές λεξιλόγιο, κυρίως μέσα από τα τσατ ρουμ, τα μπλογκ και τις ιστοσελίδες γνωριμιών του Ιντερνετ, καθώς αρκετοί συνδρομητές τον χρησιμοποιούν είτε με τη θετική είτε με την αρνητική του έννοια.

Πολλές φορές κάποιος αυτοχαρακτηρίζεται emo για να δείξει το βάθος του εσωτερικού του κόσμου και να τονίσει το γεγονός ότι είναι ακίνδυνος και φιλικός.

Ωστόσο αυτό που έχει επικρατήσει είναι η υποτιμητική χρήση της λέξης emo, καθώς πλέον θεωρείται συνώνυμη με την κάλπικη ευαισθησία και τον τζάμπα συναισθηματισμό: «Παρακαλώ, όχι emos», είναι ένας απαγορευτικός όρος που βλέπεις όλο και πιο συχνά σε σάιτ γνωριμιών.

Αν λοιπόν στη μουσική σκηνή το emo εξακολουθεί να χαίρει μιας κάποιας εκτίμησης, στο χρηματιστήριο της νεανικής κουλτούρας, τα emo boys και emo girls είναι καμένα χαρτιά, οι παραπεταμένοι φίλοι που βαριέσαι να τους κάνεις παρέα γιατί όλο παραπονιούνται και περιαυτολογούν.

Ισως όμως αυτό που ξεχνάνε όσοι κοροϊδεύουν τους κλαψιάρηδες emos, είναι ότι όλοι κρύβουμε έναν emo μέσα μας, ακόμα και αν δεν τον γουστάρουμε. ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 26-9-2006

Η TV βλάπτει σοβαρά τα παιδιά

I found this fascinating quote today:

ΚΑΝΟΥΝ ζάπινγκ, κάθονται ακίνητα (και, επιτέλους, ήσυχα!) στον καναπέ,περιμένοντας να δουν το αγαπημένο τους πρόγραμμα.Γνωρίζουν πολύ καλά τίτλους σειρών και τηλεοπτικά πρόσωπα, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις είναι σε θέση να ερμηνεύσουν με περηφάνια ακόμη και τα τραγούδια των τίτλων ενώπιον γονιών ή συμμαθητών. Τα παιδιά όλων των ηλικιών σήμερα κάνουν στενή παρέα με την τηλεόραση, η οποία αποκτά πολλαπλούς ρόλους:αυτόν της νταντάς,του φίλου,του γονιού,ο οποίος είναι μονίμως απασχολημένος, του βιβλίου,που κρίνεται «βαρετό»,του παραδοσιακού παιχνιδιού, το οποίο πλέον έχει εγκαταλειφθεί. Εχει όμως και δυσάρεστα επακόλουθα αυτό το φαινόμενο... spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius,Oct 2009

You should read the whole article.

Λίγα για την νεότερη ελληνική παράδοση

Image by Jorge-11 via Flickr

I found this fascinating quote today:

Γ.ΣΕΦΕΡΗΣ

Ο Σολωμός ασφαλώς είχε γνωρίσει τα ποιήματα πού είχαν φέρει μαζί τους οι πρόσφυγες από την Κρήτη. Πίστευε στην γλώσσα του λαού κι εχθρεύονταν κάθε μορφή λογιοτατισμού. Οι απόψεις του πάνω στο πρόβλημα αυτό σώζονται σ' ένα διάλογο πού έγραψε, με κύρια πρόσωπα τον Ποιητή και τον Σοφολογιώτατο. Μνημονεύω, στην τύχη: "Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου, παρέξ ελευθερία και γλώσσα" ή, ακόμα: "Υποτάξου πρώτα στη γλώσσα του λαού, και αν είσαι αρκετός, κυρίεψέ την". Γι' αυτήν την κυριαρχία εμόχθησε, κι αυτός ο μόχθος είναι πού τον έκανε ένα μεγάλον Έλληνα. Ο Σολωμός, βέβαια, έγραψε και τον Ύμνο στην Ελευθερία, πού οι στίχοι, του χρησίμεψαν για τον εθνικό μας ύμνο - και άλλα ποιήματά του μελοποιήθηκαν και τραγουδήθηκαν πολύ στον περασμένο αιώνα. Όμως δεν είναι γι' αυτό που μετράει για μας η κληρονομιά του. Είναι γιατί μπόρεσε να χαράξει, όσο οριστικά του επέτρεπε η εποχή του, το δρόμο που θα 'παιρνε η ελληνική έκφραση. Αγάπησε τη ζωντανή γλώσσα και δούλεψε σ' όλη του τη ζωή για να την ανυψώσει στο επίπεδο της ποίησης που εκείνος οραματιζόταν. Ήταν μια προσπάθεια που ξεπερνούσε τις δυνάμεις ενός και μόνου ανθρώπου.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Oct 2009

You should read the whole article.

Η «ηθική» σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον

Σε μια εποχή που η ηθική του ανθρώπου υποβαθμίζεται, κατακερματίζεται και αμφισβητείται, αναδύεται η ηθική του περιβάλλοντος, απαιτώντας σεβασμό σε κάθε μορφή ζωής, σε κάθε δημιούργημα πάνω στον πλανήτη.

Η ηθική του περιβάλλοντος διδάσκεται και στα ελληνικά πανεπιστήμια από ανθρώπους ευαισθητοποιημένους στο θέμα «Περιβάλλον». Ένας από αυτούς είναι ο αναπληρωτής καθηγητής Χημείας Απόστολος Μαρούλης και η επίκουρη καθηγήτρια Χημείας Κωνσταντίνα Χατζηαντωνίου-Μαρούλη, οι οποίοι διδάσκουν μεν Οργανική Χημεία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά αφιερώνουν χρόνο στη μελέτη και τη διδασκαλία της «Πράσινης Χημείας», με την οποία συσχετίζεται η περιβαλλοντική ηθική.

Ως ηθική ορίζουμε το σύνολο των κανόνων συμπεριφοράς που γίνονται αποδεκτοί από μία κοινωνία. Η περιβαλλοντική ηθική αφορά την ηθική σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον, δηλαδή το έδαφος, το νερό, τα ζώα, τα φυτά, ακόμα και τους βράχους. Η περιβαλλοντική ηθική πραγματεύεται την εγγενή αξία των πραγμάτων ως αυτοσκοπό, ανεξάρτητα από το αν είναι χρήσιμα ως μέσα για άλλους σκοπούς. Οι σημαντικότερες θεωρίες περιβαλλοντικής ηθικής αναφέρει ο κ. Μαρούλης είναι η Ανθρωποκεντρική, η Ζωοκεντρική και η Βιοκεντρική.

Ανθρωποκεντρική Ηθική
Στην Ανθρωποκεντρική Ηθική ο άνθρωπος αναγνωρίζεται ως η μόνη σημαντική ηθική οντότητα, ο άνθρωπος αποτελεί τον κατ’ εξοχήν ηθικό αξιολογητή του περιβάλλοντος και των στοιχείων που το αποτελούν. Όταν ακούμε να λέγεται –και το ακούμε τακτικά– ότι αυτή η Γη δεν είναι δική μας, «την έχουμε δανειστεί από τα παιδιά μας», ακόμη και σ’ αυτήν την καθαρά αλτρουιστική περίπτωση ο άνθρωπος αποτελεί το κεντρικό στοιχείο. Πάρα πολλοί και κυρίως οι επικριτές του χριστιανισμού συσχετίζουν την ανθρωποκεντρική θεώρηση με τη χριστιανική θρησκεία, λέγοντας ότι αυτό που αναφέρεται στη Γένεση «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε την Γην» έδωσε το ηθικό δικαίωμα να θεωρείται ο άνθρωπος ως ο δεσπότης της δημιουργίας. Έτσι δεν είναι τυχαία η νοοτροπία που αντανακλούν οι εκφράσεις του τύπου: «ο άνθρωπος δάμασε τη φύση, δάμασε το περιβάλλον», αντί των εκφράσεων «τι ωραία που εναρμονίστηκε με το περιβάλλον» στην περίπτωση κατασκευής π.χ. ενός φράγματος ή ενός γεφυριού.

Ζωοκεντρική Θεωρία
Η Ζωοκεντρική Θεωρία ασπάζεται ότι ηθική υπόσταση έχουν ακόμα και τα ζώα, επομένως δεν έχουμε δικαίωμα να τα βλάπτουμε άμεσα ή έμμεσα. Η Ζωοκεντρική Θεωρία εξισώνει ανθρώπους και ζώα από την άποψη αυτή. Η υιοθέτησή της έχει αποτέλεσμα τη χορτοφαγία, την εξάλειψη του κυνηγιού και τη μη χρήση των ζώων ως πειραματόζωων. Ο Gandhi έτρωγε αυγά μόνον όταν δεν ήταν γονιμοποιημένα, καθώς θεωρούσε ότι και το έμβρυο που υπάρχει μέσα στο γονιμοποιημένο αυγό ενέχει ζωή.

Βιοκεντρική Θεωρία
Στη Βιοκεντρική Θεωρία κάθε μορφή ζωής έχει αυθύπαρκτη αξία και ηθική υπόσταση κατέχει οποιαδήποτε βιολογική μονάδα διατηρεί την ακεραιότητά της. «Ο Κανόνας του Σεβασμού της Ζωής» του Albert Schweizer, όπου αναφέρει ότι ακόμα και ένα μικρόβιο αξίζει προστασίας και σεβασμού, αποτέλεσε τον πρόδρομο της Βιοκεντρικής Θεώρησης.

Κοινωνική Οικολογία
Η Κοινωνική Οικολογία έχει κύριο εκφραστή της τον Bookchin. Στο βιβλίο του «Η Φιλοσοφία της Κοινωνικής Οικολογίας» πρεσβεύει ότι οι κοινωνίες με υψηλό βαθμό ιεράρχησης είναι πιθανό να καταχραστούν και να βλάψουν το περιβάλλον. Η ιδέα της επικυριαρχίας πάνω στη φύση μπορεί να ξεπεραστεί κατά τον Bookchin μόνο με τη δημιουργία μιας κοινωνίας, χωρίς ταξικές και ιεραρχικές δομές, σχολιάζει ο Απόστολος Μαρούλης.

Βαθιά Οικολογία
Τη Βαθιά Οικολογία μπορεί να τη γνωρίσει κανείς αποφατικά, δηλαδή ορίζοντας το τι δεν είναι. Δεν είναι, λοιπόν, ίδια με την κλασική οικολογία που γνωρίζουμε στη Δύση και που χαρακτηρίζεται ως Ρηχή Οικολογία. Η Ρηχή Οικολογία κατά το Νορβηγό φιλόσοφο Arne Naess χαρακτηρίζεται από τη χρησιμοθηρική προσέγγιση του περιβάλλοντος, που έχει στόχο τον αγώνα ενάντια στη ρύπανση και τη μείωση των πόρων, δηλαδή το ευ ζην, την υγεία και την ευημερία των ανθρώπων των ανεπτυγμένων χωρών. Η Βαθιά Οικολογία έχει στοιχεία από την επιστήμη της οικολογίας, την εθνοφιλοσοφία, τον ανατολικό μυστικισμό και τις διδαχές του Gandhi. Η ταυτοποίηση του ανθρώπινου εγώ με τη φύση θεωρείται ως η μόνη λύση. Από την ιδεολογική πλατφόρμα της πλατιάς οικολογίας αξίζει να επισημάνουμε ότι «θα πρέπει να υπάρξει ιδεολογική αλλαγή στην εκτίμηση της αξίας της ποιότητας της ζωής και ότι η ευημερία της ανθρώπινης ύπαρξης στη Γη έχει πνευματική αξία».

Οικοφεμινισμός
Ο οικοφεμινισμός έχει ως κυριότερο γνώρισμά του τη θέση εκείνη σύμφωνα με την οποία υπάρχουν σχέσεις αντιστοιχίας ανάμεσα στην επιβολή των ανδρών επί των γυναικών και της επιβολής του ανθρώπου επί της φύσης. Οι άνδρες θεωρούνται υπεύθυνοι για την οικολογική καταστροφή, καθώς κατείχαν και κατέχουν αποκλειστικά την εξουσία στα χέρια τους. Άρα, η σωστή αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών θεμάτων προϋποθέτει μια πιο θηλυκή προσέγγιση και κουλτούρα.

Οικοθεολογία
Η οικοθεολογία είναι μια θεολογική, οικολογική ηθική και καθορίζεται ανάλογα με τα πιστεύω της κάθε θρησκείας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, διά στόματος του Μακαριστού Οικουμενικού Πατριάρχου Δημητρίου, το 1989, κήρυξε την 1η Σεπτεμβρίου ως Ημέρα Προστασίας του Περιβάλλοντος. Όπως αναφέρει ο κ. Μαρούλης «λέγεται ότι εκείνη την ημέρα αναπέμπουμε προσευχές για όλη τη δημιουργία». Ανάλογο ενδιαφέρον υπάρχει και από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, ο οποίος δραστηριοποιείται σε θέματα περιβάλλοντος. Όλες οι θρησκείες θεωρούν ότι η Δημιουργία είναι έργο του Θεού και ως έργο του Θεού και μόνον πρέπει να προστατευθεί, και από αυτή τη θεώρηση απορρέει ο σεβασμός όλων των θρησκειών για το περιβάλλον. Ο Ισλαμισμός π.χ. πρεσβεύει την πράσινη jihad (ιερός μουσουλμανικός πόλεμος) για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής κρίσης.

Στο σημείο αυτό ο κ. Μαρούλης επισημαίνει την ασκητική στάση που διαπνέει την Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και ότι το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» της Γενέσεως, που κρίθηκε αρνητικά από ορισμένους, έχει συνέχεια. Στη Γένεση αναφέρεται επίσης παρακάτω ότι ο άνθρωπος τοποθετήθηκε στον Παράδεισο με σκοπό «εργάζεσθαι αυτόν και φυλάσσειν», δηλαδή του δόθηκε ένας ρόλος να εργάζεται εκεί, να δραστηριοποιείται, να καλλιεργεί, να «τιθασεύει», αλλά και ένας ρόλος σημαντικότερος: να τον φυλάσσει. Συνεπώς είναι κάτι παραπάνω από ένας κατακτητής, βιαστής, όπως κρίθηκε από ορισμένους. Περισσότερο ή το ίδιο σημαντικός είναι ο ρόλος του ανθρώπου, ως φύλακα της δημιουργίας.

Στην καθ’ ημάς Ανατολή οι πατέρες είχαν την προσέγγιση ότι όλα τα πράγματα της δημιουργίας αξίζουν προστασίας και φροντίδας, ακόμα και η άψυχη ύλη, γιατί με τη μορφή της ύλης ήρθε και ο Θεός στη Γη, επομένως δεν μπορεί παρά η ύλη ως δημιούργημα του Θεού να αξίζει σεβασμού. Με μία έννοια, εμείς με την παράδοσή μας, ως Ανατολή, έχουμε γλιτώσει από τους σκοπέλους που μας έβαλε η καρτεσιανή προσέγγιση, «σκέφτομαι άρα υπάρχω», επομένως «όποιος δεν σκέπτεται δεν υπάρχει», άρα όποιος δεν υπάρχει ποιος ο λόγος να στεναχωριέσαι εάν εξαφανιστεί, αφού δεν υπάρχει; Έτσι το είδαν οι Δυτικοί, μέσα από την εξέλιξη κυρίως της τεχνικής, εξηγεί ο κ. Μαρούλης.

Σημαντικές θέσεις της περιβαλλοντικής ηθικής
Ιδιαίτερη σημασία έχουν κάποιες θέσεις της περιβαλλοντικής ηθικής που διατυπώθηκαν στον οικοκεντρισμό του Aldo Leopold. Το 1949 δημοσίευσε ένα δοκίμιο, την «Ηθική της Γης», που αποτελούσε μέρος του βιβλίου του με τίτλο «Ημερολόγιο της Αμμώδους Κομητείας». Εκεί αναφέρει ότι υπάρχει μια ηθική σχέση με τη Γη, η οποία προϋποθέτει αγάπη, σεβασμό, αναγνώριση. Είναι περίφημος πια ο ορισμός του για το πώς μπορεί να χαρακτηρισθεί ως σωστή ή μη μια στάση απέναντι στο περιβάλλον. Αναφέρει επί λέξει: «…κάτι είναι σωστό, όταν τείνει να διατηρήσει την ομορφιά, την ολότητα, τη σταθερότητα και την ομορφιά της βιοτικής κοινωνίας. Είναι λάθος ό,τι δεν τείνει προς αυτά». Όπως όλοι οι μεγάλοι ορισμοί δεν είναι τυφλοσούρτης, καθώς το τι τείνει να διατηρήσει τη σταθερότητα, την ολότητα και την ομορφιά είναι πολύ δύσκολο να το δεις σε μια κατάσταση, όπου π.χ. ένα είδος καταστρέφει ένα άλλο ή έχει υπερπολλαπλασιαστεί. Με κάποια διαφορετικά κριτήρια, ωστόσο, μπορείς να δεις και μέσα σ’ αυτές τις καταστάσεις τι συντελεί τελικά στην ολότητα.
ΠΗΓΗ: εφημ. ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, 4/01/09

Μόδα & Ηθική

I found this fascinating quote today:

Εσχάτως, το ρεύμα του δίκαιου εμπορίου και της ηθικής κατανάλωσης δείχνει να παίρνει διαστάσεις που θα μπορούσαν να μας κάνουν να μιλάμε για ένα κίνημα της μόδας. Με τον όρο δίκαιο εμπόριο, εννοείται μια σειρά ηθικά διασφαλισμένων λειτουργιών που αφορούν την παραγωγή και τη διακίνηση των προϊόντων. Η ηθική κατανάλωση, ουσιαστικά συνώνυμη του δίκαιου εμπορίου, περιλαμβάνει όλες τις πράξεις και τους τομείς που συνδέονται με την εμπορευματική κουλτούρα . Έτσι, ο ηθικός καταναλωτής μπορεί να μποϊκοτάρει ή να αποφεύγει όχι μόνο προϊόντα που παράχθηκαν κάτω από άθλιες συνθήκες, αλλά κι άλλα, των οποίων οι διαφημίσεις κρίνονται ηθικά απαράδεκτες. Πώς μπορεί όμως να γίνεται μόδα η ηθική;spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Oct 2009

You should read the whole article.

Παγκοσμιοποίηση: audi et altera partem (;)

I found this fascinating quote today:

Η ελευθερία ως πολιτισμός

του MARIO VARGAS LLOSA, συγγραφέα

Αν και πιστεύω ότι αυτό το πολιτιστικό επιχείρημα κατά της παγκοσμιοποίησης είναι απαράδεκτο, θα πρέπει να αναγνωρίσω ότι βαθιά μέσα του κρύβεται μια αναμφίβολη αλήθεια. Αυτόν τον αιώνα, ο κόσμος στον οποίο θα ζήσουμε θα είναι λιγότερο γραφικός και εμποτισμένος με λιγότερο τοπικό χρώμα από εκείνον που μόλις αφήσαμε πίσω μας.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Ανθρώπινα δικαιώματα στην «πρέσα» της τεχνολογίας

Image by Colin Purrington via Flickr

του Σ.Ν.Αλαχιώτη,
καθηγητή Γενετικής

Πόσο «συμπιέζονται» οι θεμελιώδεις ηθικές αξίες μας κατά την εφαρμογή νέων, πρωτοπόρων τεχνικών επιτευγμάτων; Στην εποχή της Γενετικής, της Μικροηλεκτρονικής και της Νανοτεχνολογίας το ζήτημα είναι επίκαιρο όσο ποτέ.

Βρισκόμαστε αναμφίβολα στο κορυφαίο σημείο του νεοτεχνολογικού πολιτισμού μας, με τη λεωφόρο αυτή να χαράσσεται από τις επιστημονικές αιχμές της Γενετικής και της Μικροηλεκτρονικής, στις οποίες προστέθηκε πρόσφατα και η Νανοτεχνολογία. Βιώνουμε, περιδιαβαίνοντας αυτή τη λεωφόρο, μια συναρπαστική εποχή στις σχέσεις μας με τις «μηχανές»· μια σχέση όμως που κρύβει μέσα της πολλά προβλήματα, τα οποία προέρχονται από τη βεβιασμένη και λανθασμένη πολλές φορές εφαρμογή της νέας γνώσης. Και τούτο διότι οι νέοι αυτοί επιστημονικοί τομείς ενέχουν πολλούς άγνωστους παράγοντες, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν μπορούν να αποκαλυφθούν εύκολα πριν από μια ευρείας κλίμακας εφαρμογή.

Εφαρμογή της νέας γνώσης
Η θεώρηση αυτή αναδεικνύει τους πιθανούς κινδύνους μιας αλόγιστης εφαρμογής της νέας γνώσης· με το διακύβευμα να αφορά την ασφάλεια και την προστασία ή όχι των χρηστών μιας νέας εφαρμογής, τα δικαιώματά τους εν ολίγοις. Για τη σωστή λοιπόν προσέγγιση της πολιτικής για τις νέες τεχνολογίες και της συνακόλουθης πρακτικής, σημασία έχουν τρεις κύριοι τύποι ηθικών αρχών. Η πρώτη αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, υπό το πρίσμα ότι ο καθένας πρέπει να έχει δικαίωμα στην επιλογή, όπως λ.χ. στο αν μπορεί να επιλέγει για να εντάξει στη διατροφή του νεοφανή τρόφιμα (μεταλλαγμένα) ή όχι.

Η δεύτερη αρχή έχει να κάνει με την αναγκαιότητα της δημόσιας παρέμβασης και φροντίδας: με τις κυβερνήσεις και τους ισχυρούς εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς να έχουν την υποχρέωση της σωστής πληροφόρησης, ευαισθητοποίησης και προστασίας των πολιτών. Το παράδειγμα των γενετικώς τροποποιημένων οργανισμών είναι αποκαλυπτικό, καθώς μετά την άκριτη εν πολλοίς αλλά κερδοσκοπική εξάπλωσή τους σε πολλές χώρες, ευτυχώς όχι και στη δική μας, η ερευνητική σκαπάνη αποκάλυψε κινδύνους για την υγεία των καταναλωτών, παραβιάζοντας τα δικαιώματά τους, και ανάγκασε τη Γερμανία λ.χ. να αποφασίσει πρόσφατα τη διακοπή καλλιέργειας γενετικώς τροποποιημένου καλαμποκιού στο έδαφός της. Μια τρίτη αρχή αφορά την κοινωνική δικαιοσύνη, υπό το πρίσμα ότι επειδή η κάθε επιστημονοτεχνολογική πρόοδος έχει ένα «κόστος», το κόστος αυτό θα πρέπει να κατανέμεται ακριβοδίκαια, με το μέγιστο δηλαδή να πηγαίνει σε εκείνους που κερδίζουν από μια νέα εφαρμογή και το ελάχιστο σε αυτούς οι οποίοι υφίστανται τις επιπτώσεις. Οι ηθικές αυτές αρχές συνδέονται και με το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζούμε. Γι΄ αυτό η διάκριση επιστημονικών, ηθικών και κοινωνικών προβλημάτων δεν είναι πάντα εύκολη· κι εδώ επιστρατεύεται η Βιοηθική για να ρίξει το δικό της φως και να διαλευκάνει αυτές τις διακρίσεις.

Ηθική πλευρά της επιστήμης
Η ανάπτυξη και η καθιέρωση μιας νέας τεχνολογίας συνοδεύεται από δύο κατηγορίες ζητημάτων. Το πρώτο αφορά το επιστημονικό: Η επιστήμη ασχολείται με την κατανόηση του κόσμου στον οποίο ζούμε, καθώς και με τις αιτιατές σχέσεις οι οποίες μορφοποιούν τον κόσμο. Το δεύτερο ζήτημα αφορά το ηθικό θέμα: Η Ηθική, και ειδικότερα η Καθηκοντολογική Ηθική, αντίθετα με την επιστήμη, ασχολείται με εκείνα που οφείλουμε ή δεν οφείλουμε να κάνουμε. Μια διάσταση εμφανής από μια πρώτη ματιά που ουσιαστικοποιείται με το παράδειγμα της ατομικής βόμβας: Οταν π.χ. ρώτησαν τον Οπενχάιμερ γιατί κατασκεύασε την ατομική βόμβα, εκείνος απάντησε: «Αν είσαι επιστήμονας είναι καλό να γνωρίζεις πώς λειτουργεί ο κόσμος». Δεν ήταν βέβαια καλό για τους χιλιάδες κατοίκους της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι που πέθαναν από τις δύο ατομικές βόμβες οι οποίες έπληξαν τις πόλεις τους, φέρνοντας και τον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ η διάσπαση του ατόμου έχει πάμπολλες ειρηνικές εφαρμογές.

Σε ανάλογο τόνο, τον περασμένο αιώνα, είχαμε επίσης πολλές καταστρατηγήσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με τη συχνή παραβίαση του σχετικού με την ιατρική πράξη Κώδικα της Νυρεμβέργης, όπως δοκιμές εμβολίων σε φυλακισμένους ψυχιατρικών φυλακών, σε νέγρους κ.ά., με τον βιοδεσποτισμό των ναζιστών και την άνθηση της Ευγονικής η οποία διδασκόταν ως το 1945 στα καλύτερα πανεπιστήμια. Οι βιοηθικές όμως παραβιάσεις σήμερα συνεχίζονται σε ένα άλλο επίπεδο, πιο μαζικό, πιο επικίνδυνο, πιο βασικό: Με την κακή εφαρμογή ορισμένων γενετικών νεωτερισμών, οι οποίοι αφορούν λ.χ. τον γενετικό επανασχεδιασμό της ζωής, όπως τα παιδιά κατά παραγγελία· την πιθανή γονιδιακή θεραπεία στη γεννητική σειρά· την «αναζητούμενη» κλωνοποίηση ανθρώπων που παραβιάζει θεμελιώδεις ηθικές αρχές οι οποίες διέπουν την αναπαραγωγή, τον σεβασμό του ανθρώπου και την προστασία του γενετικού του υλικού· την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε γυναίκες πέραν των ορίων τεκνοποίησης παραβιάζοντας έτσι τα δικαιώματα των παιδιών· την εμπορευματοποίηση της γονιδιωματικής γνώσης διά των ευρεσιτεχνιών κ.ά.

Βιοηθική, μια άλλη επιστήμη
Οι αντιστάσεις όμως που εγείρονται από τις βιοηθικές προσεγγίσεις ενοχλούν πολλούς: Αλλους διότι εμποδίζονται να αποβλέπουν στην αισχροκέρδεια και άλλους που δεν κατανοούν τους κινδύνους μιας ανεξέλεγκτης γενετικής μηχανικής με τις σημερινές δυνατότητές της. Το αποτέλεσμα είναι να ακούγονται απόψεις ότι η Βιοηθική λειτουργεί σαν τροχοπέδη στην επιστημονοτεχνολογική πρόοδο! Η αλήθεια, όμως, είναι ότι η Βιοηθική είναι ένα νέο διεπιστημονικό γνωσιακό αντικείμενο που ασχολείται με την αξιολόγηση της συμπεριφοράς και των πράξεων του ανθρώπου προς την κατεύθυνση να μην εμποδίζονται οι ευεργετικές εφαρμογές της νέας γνώσης και να περιορίζονται οι κίνδυνοι από την αλόγιστη, βεβιασμένη και ανεξέλεγκτη εφαρμογή της. Δεν είναι δηλαδή οδόφραγμα, όπως θέλουν να την παρουσιάσουν μερικοί για δικούς τους λόγους.

Ενα παράδειγμα αφορά τη χρήση της νέας γνώσης από τη χαρτογράφηση του γονιδιώματός μας λ.χ., καθώς μπορεί να αξιοποιηθεί σε πολλά πεδία βασικής και εφαρμοσμένης γνώσης (στη γονιδιακή θεραπεία π.χ.), αλλά είναι εύκολο να παραβιαστούν και τα ανθρώπινα δικαιώματα από εργοδοτικούς και ασφαλιστικούς οργανισμούς. Ανθρωποι με «ιδιωτικά πιθανά δυνητικά» γενετικά μειονεκτήματα μπορούν να περιθωριοποιηθούν λ.χ. και να υποστούν το τίμημα του γενετικού ρατσισμού, του γενετικού «Καιάδα». «Ιδιωτικά διαγνωστικά γονιδιωματικά κέντρα του εξωτερικού» ήδη «πουλούν» ατεκμηρίωτες εν πολλοίς γνωματεύσεις για πάσης φύσεως γενετικούς κινδύνους, με τη βεβαιότητα όμως να περιορίζεται, επί του παρόντος, σε ελάχιστες περιπτώσεις ασθενειών. Ο καθένας μας όμως έχει κάποιο γενετικό μειονέκτημα· και αν υιοθετηθεί η οπτική του μελλοντικού παρόντος, όπως υποστηρίζει και ο Χάμπερμας, ίσως ατενίζουμε τις αμφισβητούμενες βιοηθικά πρακτικές τού σήμερα ως απόπειρες να ανοίξει ο δρόμος για μια φιλελεύθερη αγοραία Ευγονική, μια Νέα Ευγονική, γίγαντα μπροστά στην Ευγονική των ναζιστών.

Ας μην ξεχνάμε ακόμη ότι το πιο ευχάριστο στην ανθρώπινη σκέψη και δημιουργία είναι ότι πολλές θαυμαστές ικανότητες/δεξιότητες έχουν εκτιναχθεί πολλές φορές από πολύ βαθιά σωματικά ή διανοητικά μειονεκτήματα. Π.χ. ο Μπετόβεν είχε χάσει την ακοή του αλλά δημιουργούσε, ανάλογα και ο Ομηρος που είχε τυφλωθεί, ο μεγάλος κοσμολόγος Χόκινγκ είναι παράλυτος αλλά σκέφτεται δημιουργικά με εκπληκτικές επιστημονικές σκέψεις, ο μεγάλος ζωγράφος Λοτρέκ έπασχε από μυϊκή δυστροφία, ο Βαν Γκογκ ήταν ψυχικά άρρωστος. Πόσο θα έχανε η ανθρωπότητα αν οι μεγάλοι αυτοί άνθρωποι ζούσαν σήμερα και ο «γονιδιωματικός έλεγχός» τους με την κερδοσκοπική αντίληψη, τους «βάφτιζε» ανάπηρους;

Η νέα γνώση λοιπόν είναι σαν το νερό που ξεδιψά αλλά πνίγει κιόλας: Το πώς πρέπει να τη χειριζόμαστε για να μην καταπατούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι αποκλειστικά θέμα βιοηθικής παιδείας και ευαισθητοποίησης των πάντων, πολιτικών και πολιτών.
ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 11 Οκτωβρίου 2009

Μαρία Πολυδούρη, "Μόνο γιατί μ'αγάπησες"

I found this fascinating quote today:

Η βιωματική ποίηση της Μαρίας Πολυδούρη αντανακλά, ως ένα βαθμό, τη "νεορομαντική σχολή", που αναπτύσσεται στον αστερισμό του μεσοπολέμου, περιόδου αναζητήσεως πολιτικής ισορροπίας στην Ελλάδα. Μικρασιατική καταστροφή, εθνική κρίση, οικονομικό χάος, κοινωνική ρευστότητα, συνθέτουν μία βασική υπαρξιακή αβεβαιότητα. Η ποίηση και, κυρίως, το βίωμα που την τροφοδοτεί, δέχονται το εξωτερικό ερέθισμα και το μετουσιώνουν σε λογοτέχνημα. Αυτό θα συμβαίνει όσο υπάρχουν άνθρωποι...spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Μια ποιητική συνομιλία:Ο Αναγνωστάκης " συνομιλεί " με τον Εγγονόπουλο

I found this fascinating quote today:

Οι ποιητές συνομιλούν και διαλέγονται μεταξύ τους. Μόνο που η συνομιλία αυτή δεν είναι φωνήεσσα και ζωντανή. Ανιχνεύεται μάλλον δύσκολα στα έργα των ποιητών. Η ανίχνευση, βέβαια, μιας συνομιλίας ανάμεσα σε δύο ποιητές προϋποθέτει όραση ασκημένη σ'ένα είδος στοχαστικής και στοχαζόμενης ανάγνωσης του ποιητικού λόγου. Και αυτό, γιατί ο διάλογος και η συνομιλία των ποιητών δεν είναι κάτι που αποτυπώνεται έκτυπα και ζωντανά στην πάνω όψη της ποιητικής γραφής. Συνήθως λειτουργεί και συντελείται μ' έναν τρόπο υπόγειο και λανθάνοντα και τα ψήγματα της "ποιητικής συνομιλίας"κλείνονται, με τρόπο σχεδόν μη ορατό, στο κάτω στρώμα του ποιητικού λόγου... ... ... spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Εκσυγχρονιστές - εθνικιστές: 100 χρόνια πόλεμος

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Η Ιστορία επαναλαμβάνεται; Που σημαίνει: Μπορεί κανείς μελετώντας, φερ' ειπείν, την ιστορία της πατρίδας του να προβλέψει και το μέλλον της; Πρόκειται για ένα ερώτημα παλιό όσο το πρώτο ιστορικό βιβλίο του πλανήτη, αλλά ουσιαστικά αναπάντητο. Ένα είναι σίγουρο πάντως. Μερικές σελίδες της Ιστορίας της Ελλάδας είναι υπερβολικά προκλητικές. Σε βάζουν πραγματικά στον πειρασμό να κάνεις αναγωγές στο σήμερα.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Υστερόγραφο στο έτος Σολωμού

Image by RobW_ via Flickr

Στο πλαίσιο των ιστορικών δεδομένων της εποχής του ποιητή η Σόνια Ιλίνσκαγια - Αλεξανδροπούλου επισημαίνει πτυχές που μπορούν να απασχολήσουν τη σολωμική έρευνα

Ηταν πολύ φυσικό η έρευνα κατά τη διάρκεια του έτους Σολωμού να ασχοληθεί δυναμικά με την ένταξη του ποιητή στη σύγχρονή του ευρωπαϊκή λογοτεχνία, την ανίχνευση της τυπολογίας του. Πορεύτηκε πάνω σε δεσπόζουσες γραμμές της εποχής του, σημαδεμένες με τη μετάβαση από την ορθολογική παραδοσιακή ποιητική σταθερής θεματολογίας και μορφών σε μια νέα αντίληψη περί τέχνης με ανανεωμένη θεώρηση του ανθρώπου και της στάσης του απέναντι στον εσωτερικό και τον εξωτερικό του κόσμο. Στην ιστορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας η κίνηση αυτή καταγράφεται ως στροφή από τον κλασικισμό προς τον ρομαντισμό, παρουσιάζει όμως ποικιλίες προσδιορισμένες από τα συγκεκριμένα σε κάθε έθνος ιστορικά συμφραζόμενα, και εκεί ακριβώς, στο σημείο διασταύρωσης του γενικού ρεύματος και μιας συγκεκριμένης ιστορικής «εντοπιότητας», αξίζει να εστιάσουμε την προσοχή μας.

Σημαντικό ιστορικό παράγοντα, που συγκροτεί μια μεγάλη ενότητα, αποτελούν τα απελευθερωτικά κινήματα στις χώρες της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Κοινά στοιχεία ιστορικής μοίρας: μακραίωνος και βαρύς ξένος ζυγός που είχε ανακόψει την ομαλή κοινωνική και πολιτιστική εξέλιξή τους· αγώνες για την απελευθέρωση, συνυφασμένοι με έντονες διαφωτιστικές προσπάθειες· επιδίωξη να αναπληρωθεί το γρηγορότερο ο «χαμένος» χρόνος και να καλυφθεί σε λίγες δεκαετίες το χάσμα απέναντι στις χώρες που πορεύτηκαν ανεμπόδιστα και βίωσαν τις γνωστές φάσεις της ιστορικής λογοτεχνικής διαδρομής με πληρότητα ­ έτσι καθορίζεται το κοινό πλαίσιο μιας συμπυκνωμένης διαδικασίας που πολύ παραστατικά έχει αποκληθεί «ανάπτυξη σε επιτάχυνση».

«Είδος μεικτό, αλλά νόμιμο»

Ως σημείο αναφοράς λειτούργησαν οι δυτικοευρωπαϊκές λογοτεχνίες που, χωρίς να προσφέρουν κάποιες «καθαρές» τυπολογίες, ένα κοινό υπόδειγμα που να εφαρμόζεται ως μέτρο, ανέδειξαν τα μονίμως επαναλαμβανόμενα, τα «αναπότρεπτα» της λογοτεχνικής ιστορίας.

Αντικρίζοντας από αυτή την οπτική γωνία την πορεία του Σολωμού, επισημαίνουμε, με τρόπο σχεδόν τηλεγραφικό, μερικές πτυχές που μπορούν ακόμη να απασχολήσουν τη σολωμική έρευνα:

1. Με όσα γνωρίζουμε για τη διαμονή του Σολωμού στην Ιταλία, τα πρώτα ελληνικά ποιήματα της Ζακύνθου μάς υποβάλλουν τη σκέψη για την ασυγχρονία ανάμεσα στη θεωρητικά κατακτημένη αντίληψη και στη δημιουργική πρακτική του νέου ποιητή. Πρόκειται για ένα συνηθισμένο φαινόμενο της εποχής και του χώρου που μας ενδιαφέρει: η μεταφύτευση της προηγμένης ξένης πείρας, κατά κανόνα, δεν γίνεται άμεσα· το πάτριο έδαφος, η στάθμη της εγχώριας παράδοσης λειτουργούν ανασταλτικά, καθυστερώντας ανοίγματα που ετοιμάζονται υπογείως, ενώ στην επιφάνεια βγαίνουν τα αφομοιωμένα πρότυπα της προηγούμενης φάσης. Για ένα σύντομο λοιπόν διάστημα ακολουθεί την κεκτημένη υφολογική ταχύτητα που βρίσκει στον τόπο του.

Στροφή προς την Επανάσταση

2. Η ριζοσπαστική στροφή προς τη θεματολογία της ελληνικής Επανάστασης, αποτυπωμένη πρώτα στον «Υμνο εις την Ελευθερίαν» και επιβεβαιωμένη έπειτα με το «λυρικό ποίημα» «Εις τον θάνατον του λορδ Μπάιρον», δεν μπορούσε να μη συνοδεύεται από έντονες διαφωτιστικές διαθέσεις. Ο ποιητικός λόγος που θέλει να είναι παραινετικά δραστικός, σε πανεθνική κλίμακα, τείνει προς τον υψηλό τόνο και τους δοκιμασμένους κλασικιστικούς τρόπους οργάνωσης. Ο έκδηλος διδακτισμός που αξιοποιεί πληθωρικά ρητορικά σχήματα, παραφράσεις, προσωποποιήσεις, μετωνυμίες, αλλά φροντίζει να είναι και απολύτως σαφής· οι λέξεις σηματοδότες, ως κοινώς γνωστοί κώδικες της φιλελεύθερης ποίησης της εποχής: ελευθερία, ανδρεία, σπαθί, φλόγα κλπ. · η επιστράτευση της ένδοξης αρχαιότητας (οι 300, ο Πίνδαρος και ο Αλκαίος, ως ιερά πρότυπα της μαχόμενης ποίησης) ­ κοινός επίσης κανόνας της επαναστατικής λογοτεχνίας που επιθυμούσε να προβάλλει το σύγχρονο, επίκαιρο, εθνικό μέσα από καθιερωμένα, πανανθρώπινης αίγλης, σύμβολα ­ συνδέουν τα πρώτα επαναστατικά έργα του Σολωμού με κλασικιστικά υποδείγματα του είδους. Ωστόσο οι αναφορές του στην αρχαία Ελλάδα είναι σχετικά περιορισμένες και, άλλωστε, έχουν μια επιπλέον ιδιότητα ­ δεν ανακαλούν αφηρημένες έννοιες και σχήματα, αλλά ένα ζωντανό στη μνήμη του έθνους προαιώνιο παρελθόν του. Εντυπωσιάζει και το γεγονός ότι οι επιστροφές αυτές δεν έχουν συμβατική αρχαϊκή περιβολή ­ σε αυτό το σημείο η αποκοπή του Σολωμού από την κλασικιστική παράδοση είναι φανερή και οριστική.

Τα «ελληνικά» και οι Ελληνες

3. Στον «Διάλογο», έργο στοχασμού με καθαρά διαφωτιστική δομή, προορισμένη να προωθεί τις θεωρητικές θέσεις του συγγραφέα, ο ηγετικός ρόλος που απολάμβανε ο Σολωμός στον «Υμνο», με πολιτικά κυρίως κηρύγματα, εμπλουτίζεται τώρα με πνευματική διάσταση, που κρίνεται ως αναπόσπαστη από τον αγώνα για την ελευθερία. Θεμελιώνοντας την ήδη συντελεσμένη επιλογή του στο γλωσσικό ζήτημα, συνδέει άμεσα την ανάγκη επικράτησης της δημοτικής με τη δυνατότητα μιας γόνιμης ανάπτυξης της εθνικής συνείδησης ­ νοιάζεται όχι μόνο για «τα ελληνικά» αλλά και για τους «Ελληνες», για το μέλλον τους. Η οξυδερκής, προσγειωμένη σκέψη του θα αποδειχθεί προφητική.

Εξαιρετικά σημαντική, ως διαφοροποίηση από το νοησιαρχικό διαφωτιστικό αξίωμα, είναι η αναφορά του στις δύο οδηγήτριες φλόγες ­ του νου και της καρδιάς που συμμετέχουν στη δημιουργία, ενώ οι συγγραφείς «ομοιώνονται με τα συμβεβηκότα, που περιγράφουν». Οπως παρατηρεί ο Κ. Θ. Δημαράς, η αναφορά στις δύο φλόγες δηλώνει την επιθυμία σύνθεσης των ρομαντικών και των κλασικιστικών στοιχείων «εις είδος μικτό αλλά νόμιμο», τη συσχετίζει όμως με τη μεταγενέστερη φάση της δημιουργίας του Σολωμού.

4. Από την ηρωική αγωνιστική ατμόσφαιρα του «Υμνου» και άλλων ποιημάτων του ίδιου κύκλου, ο «Λάμπρος» μάς μεταφέρει σε σφαίρες ρομαντικής εσωστρέφειας και ηθικού προβληματισμού. Και εδώ οι διδακτικές προθέσεις εξακολουθούν να είναι έντονες, αλλά εμμεσοποιούνται στην πλοκή του έργου που είχε σχεδιαστεί ως επικολυρική σύνθεση. Το ιστορικό όμως πλαίσιο με τα γεγονότα της Επανάστασης φωτίζεται πολύ υποτονικά ­ μόνο ως ένα βιογραφικό στοιχείο του κεντρικού ήρωα. Η μορφή του συλλαμβάνεται από τον ποιητή κάτω από την επιρροή των βυρωνικών ηρώων, με προβολή δύο ανταγωνιστικών κόσμων στη φύση του ανθρώπου. «Κακοήθης», αλλά και «μεγαλόψυχος», ο Λάμπρος τελικά οδηγείται στην τιμωρία για τον αμοραλισμό του. Η βυρωνική διάσταση ενός ξεχωριστού ατόμου που έρχεται σε σύγκρουση με το περιβάλλον, φαίνεται πως δεν ριζώνει στα ελληνικά συμφραζόμενα. Είναι ένας άλλος κοινός τόπος του χώρου που μας απασχολεί: η κύρια σύγκρουση τοποθετείται στο πεδίο των απελευθερωτικών αγώνων και το ρομαντικό αίτημα της προσωπικής ελευθερίας δεν ξεχωρίζει από αυτό το γενικό πλαίσιο, εντάσσεται στο πνεύμα του κοινωνικού συνόλου, στις δικές του ηθικές σταθερές.

Η μεταφυσική διάσταση

5. Στον «Κρητικό», που γράφεται ενώ συνεχίζεται η επεξεργασία του «Λάμπρου», η σχηματιζόμενη τάση προς ανύψωση μεταβάλλει ριζικά όλη την ατμόσφαιρα του έργου και κυρίως τη διάπλαση του κεντρικού προσώπου: αίρεται η βυρωνικού τύπου δυαδική σκιαγράφηση του χαρακτήρα του ­ το σπαραχτικό χάσμα ανάμεσα στη «μεγαλόψυχη» πατριωτική δραστηριότητα και στα μοιραία πάθη. Ο Κρητικός παρουσιάζεται ως απόλυτα θετικός ήρωας ­ θαρραλέος, έτοιμος για αυτοθυσία αγωνιστής, το ίδιο συνεπής και πιστός στον έρωτά του. Η χρονικά πολυεπίπεδη μονολογική δομή του ποιήματος μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε άμεσα αυτή τη συνέπεια σε απεριόριστη, μέχρι Δευτέρας Παρουσίας, διάρκεια.

Πολύ μεγαλύτερη, ιδεοκρατική, βαρύτητα κερδίζει η μεταφυσική διάσταση του έργου. Με τη δική της δυναμική διείσδυση η σχέση ανθρώπου-φύσης πάει να αποκτήσει κοσμογονική εμβέλεια και, ταυτόχρονα, την αξονική υπόσταση της εθνικής ψυχοσύνθεσης, θέτοντας το πρώτο λιθαράκι στο μυθικό μοντέλο των «Ελεύθερων Πολιορκημένων».

6. Το ηρωικό Μεσολόγγι θα δώσει στον Σολωμό την ιδανική ιστορική βάση, ώστε ο μύθος που επιθυμεί να δημιουργήσει να οικοδομείται πάνω στη μεγαλειώδη, αλλά και απτή, σύγχρονη πραγματικότητα. Η γόνιμη διασταύρωση του μύθου και της ιστορίας λειτουργεί παραδειγματικά, θεμελιώνοντας νέες εθνικές νομοτέλειες που στηρίζονται στο ζωντανό παρόν, όσο και στις πρωταρχικές Μεγάλες Ουσίες της ζωής, στην οικουμενική τάξη της. Επειτα από έναν και πλέον αιώνα σε αντίστοιχη φάση μεγάλης εθνικής έξαρσης, αυτό το νήμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» θα πιάσει η «Ρωμιοσύνη» του Γ. Ρίτσου. Στην ίδια κατηγορία ανήκει και το μεταγενέστερο «Αξιον εστί» του Οδ. Ελύτη.

Χωρίς να παραμερίζεται ο ρομαντικός ανθρωποκεντρισμός, η ατομική του διάσταση υποχωρεί μπροστά στην προβολή της «ομογνωμίας» του συλλογικού ήρωα. Είναι επίσης χαρακτηριστικό πως και η αποτίμηση του αφηγητή αντιπροσωπεύει κάτι πολύ περισσότερο από την ατομική του άποψη ­ λειτουργεί ως φορέας και εκφραστής της εθνικής παράδοσης. Και τα δύο στοιχεία συνθέτουν ένα στίγμα ιδιαιτερότητας στο σύνολο του ρομαντικού ρεύματος, κοινό για τις χώρες παρόμοιας με την Ελλάδα ιστορικής μοίρας.

7. Το επόμενο βήμα, με τον «Πόρφυρα», οδηγείται, σε αντιστοιχία με την ιστορική στιγμή, από τον εθνικό προς τον ατομικό, θα μπορούσαμε να πούμε, υπαρξιακό μύθο, που συντηρεί τη γοητεία του ανθρώπινου μεγαλείου στα προσωπικά, αλλά παραδειγματικά, διαχρονικά όρια. Με τη μετάθεση από το συλλογικό στο ατομικό εγκαταλείπεται οριστικά και η όποια έγνοια για το είδος μικτό αλλά νόμιμο. Είναι ένας ιδιόμορφος αποχαιρετισμός στα όπλα που κρατά από τη διαδρομή που διανύθηκε τη ριζωμένη βαθιά αίσθηση του κερδισμένου ανθρώπινου ύψους. Εχω την εντύπωση πως κάτι από αυτά έχει βιώσει και η δική μας εποχή και μακάρι να μην το χάσει τελείως.
Η κυρία Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου είναι καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 24 Ιανουαρίου 1999

Η ΜΕΓΑΛΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ ΓΕΝΙΑ

I found this fascinating quote today:

Το δίτομο έργο του Αλέξανδρου Αργυρίου «Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στον Μεσοπόλεμο (1918-1940)» εστιάζει την προσοχή του σε τρία πεδία των γραμμάτων μας: την ποίηση, την πεζογραφία και την κριτική. Βασισμένος σ' ένα ογκώδες αρχειακό υλικό, παρμένο από τα λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής, όπως και από τη φιλολογική σελίδα της «Καθημερινής» κατά τη διάρκεια του ίδιου διαστήματος, ο Αργυρίου παρακολουθεί την εμφάνιση και την εξέλιξη έργων και συγγραφέων σε συνάρτηση με την υποδοχή (θετική ή αρνητική) που τους επιφυλάσσει η κριτική. Τα χρόνια είναι κρίσιμα και τα μεγέθη πολύ σημαντικά: από τον Σικελιανό, τον Βάρναλη, τον Καρυωτάκη, τον Πολίτη και την Αξιώτη ώς τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Μπεράτη και τον Σκαρίμπα.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Τα τηλεοπτικά καθεστώτα

Image by just Luh. via Flickr

I found this fascinating quote today:

του Νάσου Βαγενά

Η τηλεόραση είναι μια θαυμάσια εφεύρεση που έχει προσφέρει αρκετά και που θα μπορούσε να προσφέρει πολύ περισσότερα στον άνθρωπο. Η χρήση της, όμως, στον βαθμό που υπακούει σε ολοκληρωτικά πολιτεύματα ή στους νόμους της σημερινής αγοράς, την έχει καταστήσει επιβλαβή.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ & ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ

I found this fascinating quote today:

Διάφοροι ορισμοί έχουν δοθεί στην έννοια «πολιτισμός». Αυτό καθιστά ιδιαίτερα δυσχερή τον προσδιορισμό του (όπως και τον καθορισμό της πολιτιστικής δραστηριότητας). Ως εκ τούτου, ένας μάλλον κατάλληλος τρόπος για να γίνει αυτή η προσέγγιση είναι να εξεταστεί η έννοια αυτή μέσω του διαχωρισμού της σε τεχνικό ή τεχνολογικό και σε πνευματικό πολιτισμό ή κουλτούρα.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Επιστήμη και Ηθική: Ετεροθαλείς;

Cover via Amazon

του Θ.Π.Τάσιου,
ομότιμου καθηγητή του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου

Στην περιπέτεια της Γνώσης τού Κόσμου, μπορεί να διακρίνει κανείς και αγαθοποιές επαφές με την Ηθική

1. «Σπουδαγμένος άνθρωπος, δέν ντρέπεται να φέρεται έτσι πρόστυχα;». Αυτή είναι μια συνήθης απορία, με την εξ ίσου συνήθη απάντηση «άλλο οι γνώσεις - κι άλλο η καλωσύνη». Η μαυρίλα της ψυχής μας, δέν ασπρίζει με τα γράμματα, ούτε με τις τέχνες. Ηθος θα 'πεί να θέλεις να στερηθείς εσύ κάτι εδώ και τώρα, για χάρη ενος άλλου, εκεί και ύστερα - και να φχαριστιέσαι κιόλας! Τί σχέση έχει λοιπόν τούτο το «παράλογο» βίωμα με την εκμάθηση της ορθογραφίας ή του ηλεκτροδράπανου; Ο Αριστοτέλης (Ηθ. Νικ., 1169α) έλεγε: «Το των φίλων ένεκα πολλά πράττειν κάν δέη υπεραπωθνήσκειν, [...] οι υπεραποθνήσκοντες αιρούνται γάρ μέγα καλόν εαυτοίς [...]. Γίνεται μεν γάρ τω μέν φίλω χρήματα [...], το δέ μείζον αγαθόν εαυτώ απονέμει». Χωρίς αυτήν την οντολογική θεμελίωση της πρακτικής ηθικής, αμύητοι θα μείνομε στο γλυκό κρασί της αγάπης - και απαίδευτοι. Στερημένοι δηλαδή μιας Παιδείας συν-Μετοχής, που είναι διαφορετική απ' την παιδεία κατά-Κτησης δεξιοτεχνιών.

2. Με τούτα τα δεδομένα, λέμε λοιπόν συνήθως «καμμία σχέση δεν έχει η Επιστήμη με την Ηθική». Απεναντίας μάλιστα, μερικοί θα πρόσθεταν πως η Επιστήμη γεννά τους απάνθρωπους πολέμους και την καταστροφή του περιβάλλοντος - αλλ' αυτές τις κατάρες φυλάξτε τες για την Τεχνολογία, παρακαλώ! Για κείνο δηλαδή το ενέργημα που θέτει εξαρχής σκοπόν συγκεκριμένο προκειμένου να ικανοποιήσει μιαν ανάγκη, παράγοντας ένα αντίστοιχο αγαθό. Το πόσο «αγαθό» αποδεικνύεται ετούτο (για πόσους/ποιούς/πότε;), αυτό είναι ενα άλλο θέμα - το οποίο, πάντως, δέν προσφέρεται για εύκολους μανιχαϊσμούς...

3. Σ' αυτή λοιπόν την περιπέτεια της Γνώσης τού Κόσμου, μπορεί παρα ταύτα να διακρίνει κανείς και κάμποσες αγαθοποιές επαφές με την Ηθική.

α) Η Επιστήμη ανατρέπει πάμπολλες δεισιδαιμονίες (παράλογες πίστεις δηλαδή σε μυστηριώδη τάχα αντικείμενα ή φαινόμενα ή συμπεριφορές). Κι ας θυμηθούμε οτι δεισιδαιμονία θα 'πεί κατα βάθος «φόβος» (δείδω) - φόβος για παντός είδους δαίμονες, για ανύπαρκτα «όντα» δηλαδή που δήθεν μοιράζουν (δαίονται) τη μοίρα. Η καταπίεση που προκαλούν οι δεισιδαιμονίες στην ταλαίπωρη ψυχή-μας, καθώς κι οι αντίστοιχες στρεβλώσεις της κοινωνικής-μας συμπεριφοράς είναι πολύ γνωστές στην Ψυχολογία: Εχουν διαπιστωθεί ποικίλες ψυχοσωματικές ανωμαλίες, οφειλόμενες στους υποβόσκοντες φόβους, καθώς και παρεπόμενες εγωιστικές συμπεριφορές. Οσο η Επιστήμη θα απωθεί τα όρια του ανεξήγητου προς τα έξω, τόσο θα συμβάλλει σ' αυτής τουλάχιστον της κατηγορίας την ηθικότερη συμπεριφορά. (Αλλο θέμα, βέβαια η ανάγκη για ένα ηθελημένο προσωπικό συγκινησιακό περιβάλλον που ηδύνει τον βίον).

β) Η κυριότερη όμως οιονεί-ηθική συμβολή της ελεύθερης (και διαψεύσιμης) Γνώσης, μου φαίνεται οτι είναι η ήρεμη συνειδητοποίηση της σμικρότητάς-μου, μέσα σ' ενα όλο και πλατύτερο Σύμπαν. Θυμάστε, λόγου χάρη, οτι ο γαλαξίας στον οποίον ανήκει το ηλιακό-μας σύστημα, περιλαμβάνει 100 δισεκατομμύρια αστέρες - κι οτι το γνωστόν σύμπαν περιέχει μερικά δισεκατομμύρια τέτοιους γαλαξίες. Ο σιωπηρός θαυμασμός του μεγέθους (και του μεγαλείου) ετούτου, όσο λίγο κι άν διαρκεί, παράγει σεμνότητα: Σε ποιά σκόνη της σκόνης βρίσκομαι, και τί συμπαντικό «νόημα» μπορεί να έχει η σκληρότητά-μου στον διπλανό-μου.

Ασε που γελάν κι οι κότες σήμερα με την υπερφίαλη (ανθρωπογενή, φυσικά) άποψη οτι ο Κόσμος έγινε για μάς...

γ) Γνωρίζομε σήμερα πολύ καλά (παρά τις περί του αντιθέτου απόψεις τού, προσωρινού, νομίζω, πλανητάρχη μας) οτι ετούτη η σεβαστή πομπή των εξελισσόμενων έμβιων όντων που έφθασε μέχρι τον άνθρωπο, είναι το συγγενολόι-μας που συνταξιδεύει πάνω σε τούτον τον κόκκο της Γής. Ας πάμε μαζί όπου πάμε - κι άς πάμε μ' αλληλοστήριξη. Τέτοιες είναι οι πρώτες δυνητικές παρενέργειες αυτής της επιστημονικής γνώσης (κι είναι παρενέργειες ηθικής κατηγορίας. Κάτι ανάλογο με το αμφικτιονικό «το συγγενές φυλάττοντες»...).

Οχι. Δέν συμμερίζομαι την αυτοαποκαλούμενη βαθειά Οικολογία - φτάνουν οι Μεταφυσικές: Κάθε Αξιολογία πηγάζει (εξ ορισμού) απ' τον Ανθρωπο - διότι δέν θέλομε να διαιωνίζομε τον φαρισαϊσμό (έναντι εξωγενών a priori κανόνων). Απεναντίας, την συναίσθηση της υπαρξιακής και συμπαντικής συν-γένειας με τους «συνταξιδιώτες» της Γής, ο άνθρωπος θα την νοιώσει μόνος του (άν την νοιώσει), κι ο άνθρωπος θα την συγκρίνει με άλλης κατηγορίας ανάγκες του.

δ) Τέλος αναζητούνται μαθηματικώς όλοι οι πιθανοί συνδυασμοί συμπεριφοράς των μελών μιας δεδομένης Ομάδας υπο την πίεση συγκεκριμένου προβλήματος. Καταγράφονται οι αντίστοιχες τελικές κερδοζημίες έκαστου μέλους. Ετσι εντοπίζονται εκείνες οι συμπεριφορές, οι οποίες οδηγούν

(i) σε βελτιστοποίηση του κέρδους έκαστου μέλους,

(ii) σε βελτιστοποίηση του κέρδους της Ομάδας.

Αυτής της φύσεως οι μαθηματικές διερευνήσεις, φαίνονται να επιβεβαιώνουν (άκουσον, άκουσον) ορισμένες παραδοσιακές συμβιωτικές εντολές...

4. Μ' όλα τούτα βέβαια, καθόλου δεν υποστηρίζω οτι μπορεί να παραγάγομε την προστακτική έγκλιση του Δέοντος, απ' την οριστική έγκλιση της Επιστήμης - άπαγε. Απλές «ενθαρρύνσεις» ηθέλησα να υπενθυμίσω υπέρ του ήθους. (Γι' αυτό άλλωστε δέν μνημόνευσα και την, συμπαθή κατα τα άλλα, εξελιξιοκρατική ηθική θεωρία). Και διότι δέν μπορείς να πράξεις, παρα μόνον αφού συσχετισθείς μ' όλες τις συνιστώσες του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο θα παρέμβεις. Γι' αυτό κι η Γνώση προηγείται χρονικώς.

Αραγε, είχε δίκιο ο ποιητής όταν μας διαβεβαίωνε «όσο γνωρίζεις πιό καλά, τόσο αγαπάς πιο πλέρια»;
ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 3 Σεπτεμβρίου 2006

Παγκοσμιοποίηση, μύθοι και πραγματικότητες

Image via Wikipedia

του Νίκου Μουζέλλη, καθηγητή Κοινωνιολογίας στην LSE

Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι πρόσφατο φαινόμενο. Ο γνωστός στοχαστής Ι. Wallerstein εντοπίζει το πρώτο παγκόσμιο σύστημα στον 16ο-17ο αιώνα. Σ' αυτή την περίοδο αναδύεται στον ευρωπαϊκό κυρίως χώρο μια διεθνής αγορά όπου τα συμμετέχοντα κράτη ανταγωνίζονταν οικονομικά κατά τέτοιο τρόπο ώστε κανένα δεν κατάφερε να κυριαρχήσει πολιτικά - δεν κατάφερε δηλαδή να αντικαταστήσει τη λογική της ανοιχτής αγοράς με τη διοικητική λογική ενός γραφειοκρατικά οργανωμένου imperium. Κατά τον Wallerstein είναι ακριβώς η δυναμική του πρώτου αυτού παγκόσμιου συστήματος που εξηγεί γιατί η νεωτερικότητα πρωτοεμφανίστηκε στη Δύση και όχι σ' άλλες προηγμένες προβιομηχανικές κοινωνίες όπως η Κίνα.

Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι πρόσφατο φαινόμενο. Ο γνωστός στοχαστής Ι. Wallerstein εντοπίζει το πρώτο παγκόσμιο σύστημα στον 16ο-17ο αιώνα. Σ' αυτή την περίοδο αναδύεται στον ευρωπαϊκό κυρίως χώρο μια διεθνής αγορά όπου τα συμμετέχοντα κράτη ανταγωνίζονταν οικονομικά κατά τέτοιο τρόπο ώστε κανένα δεν κατάφερε να κυριαρχήσει πολιτικά - δεν κατάφερε δηλαδή να αντικαταστήσει τη λογική της ανοιχτής αγοράς με τη διοικητική λογική ενός γραφειοκρατικά οργανωμένου imperium. Κατά τον Wallerstein είναι ακριβώς η δυναμική του πρώτου αυτού παγκόσμιου συστήματος που εξηγεί γιατί η νεωτερικότητα πρωτοεμφανίστηκε στη Δύση και όχι σ' άλλες προηγμένες προβιομηχανικές κοινωνίες όπως η Κίνα.

Μια δεύτερη παγκοσμιοποίηση παρατηρούμε στην περίοδο 1860-1914, μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από το άνοιγμα των διεθνών αγορών, την ελεύθερη διακίνηση των κεφαλαίων και την εποπτεία του ανοιχτού αυτού συστήματος από την ηγεμονεύουσα τότε Μ. Βρετανία. Με τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο οι ανοιχτές αγορές καταρρέουν, οι αντιμαχόμενες δυνάμεις υψώνουν τα εθνικά τείχη και ο οικονομικός προστατευτισμός κυριαρχεί στις διεθνείς συναλλαγές. Τέλος, στο τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα βλέπουμε ξανά ένα νέο, απότομο άνοιγμα των αγορών, μια πρωτοφανή κινητικότητα του κεφαλαίου και τη διαμόρφωση ενός παγκόσμιου οικονομικού χώρου υπό την εποπτεία των ΗΠΑ αυτή τη φορά.

Αν συγκρίνουμε τώρα τα τρία παγκόσμια συστήματα που ανέφερα πιο πάνω, βλέπουμε ότι στο πρώτο (16ος-17ος αι.) το κέντρο βάρους παραμένει η παραδοσιακή κοινότητα - αφού ούτε το κράτος ούτε οι μηχανισμοί της παγκόσμιας αγοράς διεισδύουν την περιφέρεια μιας χώρας σε βαθμό που να μειώνουν σημαντικά τη σχετική αυτονομία του οικονομικού, πολιτικού, κοινωνικού και πολιτισμικού τοπικισμού που χαρακτήριζε όλες τις προνεωτερικές κοινωνίες. Με την παγκοσμιοποίηση του 1860-1914, το κέντρο βάρους μετατίθεται από το τοπικό στο κρατικό επίπεδο: το κράτος-έθνος, αντίθετα με τα προνεωτερικά κράτη, αποκτά τεχνολογίες και διοικητικά μέσα που του επιτρέπουν να διεισδύσει την περιφέρεια μιας επικράτειας αμβλύνοντας τους παραδοσιακούς τοπικισμούς και συγκεντρώνοντας όχι μόνο τα μέσα παραγωγής αλλά και τα μέσα κυριαρχίας και επιρροής στο εθνικό κέντρο. Εδώ έχουμε λιγότερο την τοπική και περισσότερο την κρατική αυτονομία, αφού οι παγκόσμιοι μηχανισμοί της αγοράς διεισδύουν μεν τον κρατικό χώρο αλλά όχι σε βαθμό που να αποδυναμώνουν σημαντικά τα εθνικά σύνορα - πράγμα το οποίο συμβαίνει στην τωρινή παγκοσμιοποίηση.

Πράγματι σήμερα το κέντρο βάρους μετατίθεται στο παγκόσμιο επίπεδο αφού οι πολυεθνικές εταιρείες διεισδύουν τον κρατικό και τοπικό χώρο σε βαθμό που ήταν αδιανόητος στις δύο προηγούμενες παγκοσμιοποιήσεις. Αν σκεφτεί κανείς πως μια πολυεθνική, όπως η Sony για παράδειγμα, έχει σήμερα παραρτήματα όχι μόνο στις πρωτεύουσες όλων σχεδόν των χωρών του πλανήτη αλλά και στις περισσότερες πόλεις κάθε χώρας, αντιλαμβάνεται τον βαθμό διεισδυτικότητας του παγκόσμιου κεφαλαίου.

Η τωρινή παγκοσμιοποίηση δεν έχει μόνο μια οικονομική αλλά και μια πολιτική, κοινωνική και πολιτισμική διάσταση. Αν στον οικονομικό χώρο οι πολυεθνικές εταιρείες είναι κυρίαρχες, στον πολιτικό τα κράτη-έθνη παραμένουν οι κύριοι παίκτες. Η θέση ότι σήμερα το κράτος-έθνος περιθωριοποιείται και ότι μακροπρόθεσμα θα εκλείψει δεν ευσταθεί. Πρόκειται περί μύθου. Το κράτος-έθνος χάνει λειτουργίες στο εσωτερικό της επικράτειας, αλλά αποκτά νέες λειτουργίες στην παγκόσμια αρένα. Και είναι ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο που, στην ύστερη νεωτερικότητα, η κρατική μηχανή (σε ό,τι αφορά υλικούς και ανθρώπινους πόρους) δεν μικραίνει αλλά μεγαλώνει. Αρα αυτό που σταδιακά εκλείπει δεν είναι το κράτος αλλά ο κρατισμός: δηλαδή η ικανότητα των κρατικών ελίτ να ελέγχουν εντός των εθνικών συνόρων τις κινήσεις κεφαλαίων, την εγκληματικότητα, τις αυξανόμενες ανισότητες κτλ.

Περνώντας τώρα στον κοινωνικό χώρο, εδώ βλέπουμε τη σημαντική ανάπτυξη παγκόσμιων μη κυβερνητικών οργανώσεων, καθώς και νέων κινημάτων τύπου Σιάτλ και Γένοβας. Αυτού του τύπου οι οργανώσεις/κινήματα παρουσιάζουν ένα δυναμισμό που τα παραδοσιακά συνδικάτα και κόμματα έχουν απολέσει. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως, όπως πολλοί νομίζουν, τα πρώτα θα αντικαταστήσουν ή περιθωριοποιήσουν τα δεύτερα. Σημαίνει όμως πως μια συνεργασία επί ίσοις όροις μεταξύ των δύο θα μπορούσε να αναζωογονήσει το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι σε εθνική και παγκόσμια κλίμακα.

Τέλος στον πολιτισμικό χώρο παρατηρούμε μια πρωτοφανή συγκέντρωση των ΜΜΕ στα χέρια ενός μικρού αριθμού μεγιστάνων (π.χ. Μέρντοκ) που επιβάλλουν μιαν άκρως καταναλωτική κουλτούρα - μια κουλτούρα που διαμορφώνει ταυτότητες και τρόπους ζωής σε πλανητικό επίπεδο.

Η τωρινή παγκοσμιοποίηση και λόγω του διεθνούς ανταγωνισμού και λόγω των νέων τεχνολογιών έχει οδηγήσει στην παραγωγή τεράστιου πλούτου. Ως γνωστόν αυτός ο πλούτος κατανέμεται κατά εξαιρετικά άνισο τρόπο. Οι εντεινόμενες ανισότητες, ενδοκρατικές και διακρατικές, έχουν οδηγήσει σε μια τερατώδη κατάσταση όπου λίγα άτομα, που δεν λογοδοτούν σε κανένα, κατέχουν πόρους οι οποίοι ξεπερνούν το εθνικό προϊόν μικρών τριτοκοσμικών χωρών.

Από την άλλη μεριά, αν οι πλούσιοι γίνονται συνεχώς πλουσιότεροι, οι απόλυτα φτωχοί δεν γίνονται φτωχότεροι. Λόγω της ραγδαίας ανάπτυξης της Κίνας και της Ινδίας το ποσοστό των ανθρώπων που ζουν κάτω από το όριο της απόλυτης φτώχειας αρχίζει να μειώνεται σημαντικά. Ετσι, ενώ το 1970 αυτό το ποσοστό ήταν 38%, το 1992 κατέβηκε στο 25% περίπου (βλ. Μ. Wolf, Why globalization works, 2004, σελ. 158-163). Αρα η αριστερή θέση ότι ο παραγόμενος παγκόσμιος πλούτος δεν διαχέεται καθόλου προς τη βάση της κοινωνικής πυραμίδας δεν ευσταθεί. Βέβαια σε χώρες (κυρίως αφρικανικές) που δεν διαθέτουν κατάλληλες υποδομές παρατηρούμε μείωση παρά αύξηση της απόλυτης φτώχειας. Επιπλέον δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στις σημερινές τεχνολογικές συνθήκες ένα λιγότερο νεο-φιλελεύθερο, πιο σοσιαλδημοκρατικό σύστημα παγκόσμιας διακυβέρνησης θα μπορούσε να εξαλείψει παντελώς το φαινόμενο της απόλυτης φτώχειας, δηλαδή την κατάσταση όπου ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού της Γης ζει σε συνθήκες υποσιτισμού, έλλειψης καθαρού νερού, μεγάλης παιδικής θνησιμότητας και πολύ χαμηλού προσδοκώμενου ορίου ζωής.

Η (πονηρή) φυγή του κεφαλαίου

Πώς εξηγείται η παραπάνω θλιβερή κατάσταση; Στις απαρχές της εκβιομηχάνισης υπήρχε μια ανισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Η εργατική τάξη δεν ήταν οργανωμένη, ενώ το κράτος έπαιζε απλά τον ρόλο του «νυχτοφύλακα». Ως γνωστόν, αυτή η ανισορροπία οδήγησε στην απόλυτη εξαθλίωση μιας σημαντικής μερίδας του εργατικού δυναμικού. Στη συνέχεια όμως λόγω της ανάπτυξης μαζικών συνδικάτων και φιλεργατικών κομμάτων παρατηρούμε μια ισορροπία μεταξύ εργασίας και εργοδοσίας. Αυτό οδήγησε, στις αναπτυγμένες δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες, στο κράτος πρόνοιας και στην καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας. Σήμερα όμως μια νέα ανισορροπία εμφανίζεται - σε παγκόσμια κλίμακα αυτή τη φορά. Λόγω της πρωτοφανούς κινητικότητας του κεφαλαίου, κάθε προσπάθεια σοβαρής ανακατανομής καθώς και επιβολής περιοριστικών μέτρων οδηγεί στη φυγή του κεφαλαίου σε χώρες όπου τα συνδικάτα είναι αδύναμα, η εργασία φτηνή και η κρατική προστασία των εργαζομένων ανύπαρκτη.

Αυτή η νέα βαρβαρότητα δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί σε εθνικό επίπεδο. Ούτε μπορεί να ξεπεραστεί με στρατηγικές αντι-παγκοσμιοποίησης. Στο επίπεδο των τεχνολογικών εξελίξεων η παγκοσμιοποίηση δεν μπορεί να ανατραπεί ή να σταματήσει. Στο επίπεδο όμως του ελέγχου των νέων τεχνολογιών, των νέων παραγωγικών δυνάμεων, το ισχύον νεο-φιλελεύθερο status quo (το περίφημο Washington Consesus / συναίνεση της Ουάσιγκτον) μπορεί και πρέπει να αλλάξει. Μπορεί και πρέπει να επιτευχθεί μια νέα παγκόσμια ισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας - μια ισορροπία βασισμένη σε μια σοσιαλδημοκρατικού τύπου διακυβέρνηση του πλανήτη. Μια διακυβέρνηση που θα πετύχει σε παγκόσμια κλίμακα αυτό που οι δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες πέτυχαν σε εθνικό επίπεδο κατά την περίοδο της λεγομένης «χρυσής εποχής της σοσιαλδημοκρατίας» (1945-1970): δηλαδή το πάντρεμα της παραγωγικότητας/ανταγωνιστικότητας στον οικονομικό χώρο, της κοινωνικής συνοχής στον κοινωνικό χώρο και της δημοκρατίας στον πολιτικό χώρο.

Το πέρασμα από το σημερινό μονοπολικό σε ένα πολυπολικό σύστημα όπου οι ανερχόμενες δυνάμεις της Κίνας, της Ινδίας, της ΕΕ θα έχουν φωνή ως προς τον τρόπο διακυβέρνησης του πλανήτη είναι μια αναγκαία αν όχι και ικανή προϋπόθεση για τον εξανθρωπισμό του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος. ΠΗΓΗ: εφημ.ΤΟ ΒΗΜΑ,14 Οκτωβρίου 2007

Κερδοφόρα προαγωγή της αλλοτρίωσης

I found this fascinating quote today:

Δυσκολότερο μοιάζει να διαγνωσθεί, πότε ψευτίζει μόνο η συμπεριφορά και πότε η ίδια η ύπαρξη του ανθρώπου. Το ψεύτισμα της ύπαρξης το λέμε «αλλοτρίωση»: να γίνεται ο άνθρωπος κάτι αλλότριο, διαφορετικό, ξένο προς την ύπαρξή του. Και είναι δύσκολη η διάγνωση, γιατί το ψέμα, καταφάσκοντας το ανύπαρκτο σαν υπαρκτό και παρακάμπτοντας το υπαρκτό σαν ανύπαρκτο, αναπληρώνει φαντασιωδώς επώδυνα υστερήματα του ατομικού ανθρώπου. Γι' αυτό και τόσο φανερή πάντοτε η γοητεία που ασκεί στους ανθρώπους το ανύπαρκτο, η αίγλη του ψεύδους, η αλλοτρίωση.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus LiterariusYou should read the whole article.

Η έννοια της παράδοσης

I found this fascinating quote today:

του Δ. Δημητράκου

Οι δυνάμεις επομένως της αδράνειας και της προκατάληψης που εκφράζει, τουλάχιστον κατά ένα μέρος, η παράδοση αποτελούν εμπόδιο στην ορθολογική σκέψη και στην πρόοδο . Και από τη στιγμή που η σύγχρονη ανοιχτή κοινωνία προϋποθέτει τόσο την απρόσκοπτη ανάπτυξη της γνώσης όσο και τον ανοιχτό χαρακτήρα των θεσμών και τη δυνατότητα μεταρρυθμιστικών καινοτομιών, είναι αναγκαίο να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα της ορθολογικά παράδοσης και να της δοθεί η θέση που της πρέπει σε μια σύγχρονη ανοιχτή κοινωνία.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Sep 2009

You should read the whole article.

Ο νέος κομφορμισμός

από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

Το ακόλουθο άρθρο του ιταλού φιλοσόφου Ουμπέρτο Γκαλιμπέρτι δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «La Repubblica».

Σε κανένα δεν δόθηκε η δυνατότητα να επιλέξει την εποχή στην οποία θα ζήσει ούτε και η δυνατότητα να ζήσει έξω από την εποχή στην οποία γεννήθηκε. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην είναι τέκνο του καιρού του και επομένως που να μην είναι κατά κάποιον τρόπο «ομογενοποιημένος».

Σε σχέση με τις εποχές που προηγήθηκαν η εποχή μας είναι η πρώτη που ζητάει την ομογενοποίηση όλων των ανθρώπων ως προϋπόθεση της ύπαρξής τους. Οι λόγοι αυτής της ομογενοποίησης πρέπει να αναζητηθούν σε εκείνη τη συνθήκη σύμφωνα με την οποία, στην εποχή της τεχνικής και της παγκόσμιας οικονομίας, το να «εργάζεται» κανείς σημαίνει να «συνεργάζεται» στο εσωτερικό ενός μηχανισμού, όπου οι ενέργειες του καθένα έχουν ήδη προκαταβολικά περιγραφεί και προδιαγραφεί από το οργανόγραμμα για την καλή λειτουργία αυτού του μηχανισμού.

1. Η ομογενοποιημένη συνείδηση. Μια δράση είναι ομογενοποιημένη όταν συμμορφώνεται προς έναν κανόνα που την προδιαγράφει, επομένως όταν δεν είναι δράση αλλά συμμόρφωση. Και συμμόρφωση είναι όλες οι ενέργειες που πραγματοποιούνται σε ένα μηχανισμό, στο εσωτερικό του οποίου η αυτενέργεια παύει εκεί όπου αρχίζει αυτό που πρέπει να γίνεται σε τέλειο συντονισμό με τις άλλες συνιστώσες του μηχανισμού. Οι σκοποί που θέτει ο μηχανισμός δεν περιλαμβάνονται στις αρμοδιότητες του μεμονωμένου ατόμου και μερικές φορές, δεδομένης της υψηλής τεχνικής τελειοποίησης, υπερβαίνουν τις ειδικές του γνώσεις. Αυτό συνεπάγεται το ότι η «συνείδηση» του ατόμου υποβαθμίζεται στην «ευσυνειδησία» που δείχνει κατά την εκτέλεση της εργασίας του. Με αυτή την υποβάθμιση γεννιέται η «κομφορμιστική συνείδηση» από την οποία ζητιέται μόνο μια καλή συνεργασία, ανεξάρτητα από τους σκοπούς που υπηρετεί ο μηχανισμός.

2. Ο υγιής ρεαλισμός. Γι' αυτό ήδη από μικροί έχουμε ακούσει να λένε ότι η επιτυχία επιδιώκεται πιο εύκολα αν προσαρμοζόμαστε στις απαιτήσεις των άλλων (απαρνούμενοι προφανώς τη δική μας αυτοπραγμάτωση) και έτσι ενεργούσαμε όταν μιμούμασταν τα χαρακτηριστικά και τις συμπεριφορές όλων των ομάδων στις οποίες ανήκαμε. Από την ομάδα των παιδιών με τα οποία παίζαμε ώς τους συμμαθητές μας και τους συναδέλφους μας στην εργασία, διδαχθήκαμε ότι αυτό που ανταμείβεται είναι η πιο αυστηρή ομοιομορφία, αφού η ικανότητα προσαρμογής στην οργάνωση εμφανιζόταν ως η μοναδική προϋπόθεση για να ασκήσουμε μιαν ορισμένη επίδραση πάνω σε αυτήν. Στην παραμικρή μας αντίρρηση υπήρχε πάντοτε κάποιος που μας θύμιζε ότι αυτή η στάση αποκαλείται «υγιής ρεαλισμός», ενώ μέσα μας εκδηλωνόταν η υποψία ότι αυτή η έκφραση δεν αναφερόταν τόσο σε μια πιστή αναπαράσταση του πραγματικού αλλά σε εκείνη την εξωπραγματική θέση που είναι η ανεπιφύλακτη αποδοχή του υπάρχοντος. Η αξία του οποίου έγκειται απλώς στο ότι είναι έτσι όπως αυτό είναι, χωρίς την παραμικρή μέριμνα για την ηθική του ποιότητα.

3. Η ασυνειδησία της ομογενοποιημένης συνείδησης. Προκειμένου η προσαρμογή να μην γίνεται αντιληπτή ως καταναγκασμός, είναι αναγκαίο ο κόσμος στον οποίο ζούμε να μη θεωρείται ως ένας από τους «δυνατούς» κόσμους αλλά ως ο «μοναδικός» κόσμος, έξω από τον οποίο δεν μας προσφέρονται καλύτερες δυνατότητες ύπαρξης. Αν ο κόσμος των αγαθών που παράγουμε και καταναλώνουμε κατορθώσει να συγκροτηθεί ως συνεκτικός κόσμος χωρίς κενά, χωρίς εναλλακτικές λύσεις, οι υποχρεώσεις που μας επιβάλλονται από αυτό τον κόσμο και η υπακοή που μας ζητιέται δεν θα γίνονται πλέον αντιληπτές ως τέτοιες αλλά ως «φυσική συνθήκη» της ύπαρξης. Αλλά όταν ένας κόσμος κατορθώνει να περνιέται ως ο μοναδικός κόσμος, η ομογενοποίηση των ατόμων φτάνει σε επίπεδα τελειότητας τέτοια, που τα απολυταρχικά ή δικτατορικά καθεστώτα των προηγούμενων εποχών δεν είχαν καν φανταστεί ότι θα μπορούσαν να υλοποιήσουν.

4. Ο κομφορμισμός ως συνθήκη ύπαρξης. Δεν αντιλαμβανόμαστε με πόσες αλυσίδες μας έχει δέσει η εποχή της τεχνικής και της παγκόσμιας οικονομίας. Αν στον 19ο αιώνα ο Μαρξ μπορούσε να λέει ότι η πλειονότητα της ανθρωπότητας «δεν έχει τίποτα να χάσει εκτός από τις αλυσίδες της», σήμερα θα μπορούσαμε να πούμε ότι χωρίς αυτές τις αλυσίδες δεν θα έβρισκε τρόπο να επιβιώσει. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο όταν οι αλυσίδες σπάνε (απεργία στα μέσα μεταφοράς, διακοπή στην παροχή ηλεκτρικής ενέργειας, καθυστέρηση στον ανεφοδιασμό με τρόφιμα), όλοι ζητούν αμέσως την επανασυγκόλληση. Αυτή η απαίτηση είναι ο δείκτης όχι μόνον του βαθμού εξάρτησης κάθε ατόμου από τον κόσμο της τεχνικής και της παγκόσμιας οικονομίας αλλά και του βαθμού αυθόρμητης συνεργασίας, επομένως ομογενοποίησης και κομφορμισμού.

5. Τα μέσα επικοινωνίας ως μέσα ομογενοποίησης. Η κομφορμιστική κοινωνία, παρά την πελώρια ποσότητα φωνών που διαδίδονται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας -ή μάλλον ακριβώς εξαιτίας αυτής της ποσότητας- μιλάει στο σύνολό της μόνο με τον εαυτό της. Οποιος μιλάει και όποιος ακούει δεν έχει πίσω του μια διαφορετική εμπειρία του κόσμου, επειδή ο κόσμος που προσφέρουν σε όλους τα ΜΜΕ είναι όλο και περισσότερο ταυτόσημος, έτσι όπως όλο και περισσότερο ταυτόσημα είναι και τα λόγια που έχουμε στη διάθεσή μας για να τον περιγράψουμε. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος ταυτολογικής επικοινωνίας, όπου όποιος ακούει καταλήγει να ακούει τα ίδια πράγματα που αυτός ο ίδιος θα μπορούσε να πει και όποιος μιλάει λέει τα ίδια πράγματα που θα μπορούσε να ακούσει από οποιονδήποτε (...). ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 11 - 03 - 2007