Το σοκ του μέλλοντός μας

Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

Η χρεοκοπία της ιδεολογίας της προόδου παράγει μιαν έκλειψη του μέλλοντος, μια κρίση εμπιστοσύνης στο μέλλον και στην επαγγελία του για διαρκή βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Αυτό υποστηρίζει, ανάμεσα σε άλλα, ο γάλλος φιλόσοφος Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ στο βιβλίο του «L' effacement de l' avenir» (Galilee, 2000), ένα απόσπασμα του οποίου παρουσιάζουμε στη συνέχεια.

Ακλόνητοι και αυτάρεσκοι στην κρίση

του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Η κρίση κατεβάζει τους δείκτες ευημερίας, αλλά ανεβάζει τα επίπεδα διανοητικής εγρήγορσης. Αναστατώνει την κοινωνία, αλλά οργανώνει καλύτερα τα μυαλά. Ανακόπτει την οικονομική ανάπτυξη, αλλά ευνοεί την πολιτισμική ανάπτυξη. Εξαπολύει το φάσμα της καταστροφής, αλλά θρέφει και το σπέρμα της δημιουργίας. Όλα αυτά είναι σωστά κι έχουν επισημανθεί από αρκετούς, με ποικίλες διατυπώσεις. Σπάνια όμως αναφέρεται, ακόμα και από αυτούς, μια προϋπόθεση, χωρίς την οποία όλα αυτά τα θετικά παράγωγα μιας κρίσης είναι ανέφικτα. Η προϋπόθεση αυτή είναι ότι η κρίση θα έχει εσωτερικευτεί, ότι θα έχει γίνει και κρίση των συνειδήσεων. Που σημαίνει ότι δεν βολευόμαστε πια στις παλιές πεποιθήσεις μας, αναζητούμε καινούργιες, πιο σύνθετες απαντήσεις, αισθανόμαστε την ανάγκη να δούμε τα πράγματα από διαφορετική σκοπιά. Δεν περιμένουμε βέβαια μια τέτοια στάση από το σύνολο της κοινωνίας. Την περιμένουμε όμως από τα, κατά τεκμήριο, πιο ανήσυχα και δυναμικά τμήματά της ή από τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης...

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/pages/2.html#ixzz0fYxTYmy1
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

H συνύπαρξη των διαφορετικών

του Σπ. Γεωργίου

Δοκίμιο

H νεωτερικότητα ως όρος χρησιμοποιείται για να εκφράσει τις κοινωνίες που προέκυψαν στον δυτικό κόσμο από τη φάση του Διαφωτισμού και μετά. Τα βασικά χαρακτηριστικά των νεωτερικών κοινωνιών είναι η πολιτική δημοκρατία (που προσδιορίζεται κατ' αρχήν με τη νομική κατοχύρωση συγκεκριμένων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων), η τεχνολογική ανάπτυξη (που εκφράζεται ποικιλότροπα και ιδίως στην εκβιομηχάνιση), η αυτονόμηση της εκπαίδευσης (εκκοσμίκευση της παιδείας) και η ορθολογική οργάνωση της κοινωνίας (που πιστοποιείται κυρίως με νέους θεσμούς διοίκησης της πολιτείας). Ως ακρογωνιαίος λίθος της νεωτερικότητας λογίζεται η επιστημονική γνώση η οποία θεωρείται και το μόνο μέσο για τον κοινωνικό εκσυγχρονισμό και την αναδιαμόρφωση του κόσμου. Μπορούν όμως πράγματι όλες οι κοινωνίες να είναι νεωτερικές ή να γίνουν ομοιότροπα νεωτερικές;

Στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να απαντήσει ο Τζον Γκρέι με το βιβλίο του H Αλ Κάιντα και η νεωτερικότητα. Ο συγγραφέας - πολιτικός φιλόσοφος και καθηγητής της Ευρωπαϊκής Σκέψης στη London School of Economics - εκκινεί από τη θέση ότι το πρόταγμα του Διαφωτισμού, για έναν καλύτερο καινούργιο κόσμο διαμέσου της επιστημονικής γνώσης, είναι μύθος.

Ως κεντρικός πυρήνας αυτού του μύθου θεωρείται ο λογικός θετικισμός που στις απαρχές του εκπροσωπείται από τον Σεν Σιμόν, τον Αύγουστο Κοντ και μετέπειτα από τους στοχαστές του Κύκλου της Βιέννης. Για τους πιονιέρους θετικιστές του 19ου αιώνα στην Ευρώπη η νεωτερικότητα είναι ο μετασχηματισμός του κόσμου διαμέσου της πρακτικής εφαρμογής της επιστημονικής γνώσης (τεχνολογία). H επιστήμη, ως κινητήρια δύναμη της ιστορικής αλλαγής θα συμβάλει και στη δημιουργία μιας οικουμενικής ηθικής που θα εξαλείψει όλα τα προβλήματα της ανθρωπότητας.

Στο όνομα αυτών των πεποιθήσεων που προσέλαβαν χαρακτήρα θρησκευτικής πίστης εμφανίστηκαν - εκδηλώθηκαν - επιχειρήθηκαν τρεις εκδοχές υλοποίησης του νεωτερικού ιδεώδους: ο σοβιετικός κομμουνισμός, ο εθνικοσοσιαλισμός και ο ισλαμικός φονταμενταλισμός (που εκφράζεται κυρίως με την Αλ Κάιντα).

Τα τρία αυτά εγχειρήματα κατά κανόνα περιγράφονται ως επιθέσεις εναντίον της Δύσης· είναι όμως εκφάνσεις της νεωτερικής δυτικής παράδοσης. Οι μπολσεβίκοι εξαρχής επιδίωξαν να αντιγράψουν τα πιο προωθημένα χαρακτηριστικά του ευρωπαϊκού βίου, οι ναζί προήλθαν από έναν κόσμο λεωφόρων και βαριάς βιομηχανίας, οι φονταμενταλιστές της Αλ Κάιντα έλκουν τις διανοητικές τους ρίζες στον ρομαντικό αντι-Διαφωτισμό. Και οι τρεις εκδοχές χρωστούν πολλά στις ιδέες και στα κινήματα του ριζοσπαστικού ευρωπαϊκού αναρχισμού του 19ου αιώνα που μετέτρεψαν την προπαγάνδα σε τρομοκρατική πράξη.

Συνεπώς δεν είναι εχθροί του Διαφωτισμού γιατί οι γενεσιουργοί πυρήνες τους εντοπίζονται σε αντιλήψεις του νεωτερικού κόσμου. Ο σοβιετικός κομμουνισμός, ο ναζισμός και το ριζοσπαστικό ισλάμ είναι - τελικά - συμπτώματα του (μυθώδους) προτάγματος του Διαφωτισμού. Είναι συμπτώματα μιας ασθένειας την οποία προσποιήθηκαν ότι θα θεραπεύσουν.

Νεωτερικό υβρίδιο

Παρ' όλα αυτά η πίστη στον ιδιάζοντα νεωτερικό μύθο εξακολουθεί να είναι ισχυρή και ευρέως διαδεδομένη. H θρησκευτική αυτή πίστη διαμορφώνει καθοριστικά ακόμη τα πολιτικά πράγματα, τα πολιτικά προγράμματα των κομμάτων στον κόσμο και οδηγεί πολιτικούς οργανισμούς. Σε αυτή την πίστη στηρίζεται και η σύγχρονη κυρίαρχη πεποίθηση ότι μόνο ο «αμερικανικού τύπου δημοκρατικός καπιταλισμός» είναι όντως προορισμένος να διαδοθεί παντού - ώστε να αναδυθεί ένας καλύτερος καινούργιος κόσμος. Ο νέος αυτός κόσμος αμερικανικού τύπου προορίζεται - σύμφωνα με τους θιασώτες της ελεύθερης αγοράς - να ενσαρκώσει την τελική μορφή της ανθρώπινης διακυβέρνησης. Και για την επίτευξη αυτής της αποστολής οι διαμορφωτές της πολιτικής των ΗΠΑ επιχειρούν και ασκούν έλεγχο ακόμη και σε διεθνείς φορείς όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα.

Ωστόσο η εκπλήρωση του οικουμενικού αυτού σκοπού είναι ανέφικτη επειδή το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα είναι ευάλωτο σε κρίσεις και επιπλέον επειδή τα δρώμενα σε πολλές χώρες του πλανήτη καταρρίπτουν την πεποίθηση ότι η εκβιομηχάνιση και η ειρήνη συμβαδίζουν.

H σπανιότητα των φυσικών πόρων, η συνεχής πληθυσμιακή αύξηση, η παράνομη μετανάστευση, οι επιπτώσεις του AIDS και το γεγονός ότι εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων ζουν σε συνθήκες ημι-αναρχίας είναι σύγχρονα προβλήματα που καταδεικνύουν έναν κόσμο μη ειρηνικό. Και όταν διακυβεύονται τα αναγκαία για τη ζωή οι άνθρωποι - αναπόφευκτα - αναλαμβάνουν πολιτικές πρωτοβουλίες.

Σε αυτό το εύθραυστο σύγχρονο κοινωνικό τοπίο ευδοκιμεί και η τρομοκρατία που εκδηλώνεται από νεωτερικές οργανώσεις όπως είναι η Αλ Κάιντα. H Αλ Κάιντα - ένα «νεωτερικό υβρίδιο» θεμελιωμένο στις θέσεις του Σαγίντ Κουτμπ, θεωρητικού του ριζοσπαστικού ισλάμ - εκπροσωπεί ένα νέο είδος πολέμου. Μια πολεμική σύγκρουση αντι-συμβατική που έχει θρησκευτικό χαρακτήρα επειδή η ιδέα του Διαφωτισμού για έναν οικουμενικό πολιτισμό (που προβάλλει η Δύση) είναι ένα παρακλάδι του χριστιανισμού· και σε αυτήν αντιπαρατίθεται (ένα υποπροϊόν της δυτικής ριζοσπαστικής σκέψης) το ιδιάζον υβρίδιο της Αλ Κάιντα.

Ο δυτικός μύθος

Τι καταδεικνύει αυτή η σύγκρουση; Καταδεικνύει την επικινδυνότητα συγκεκριμένων πεποιθήσεων. Αφενός της πεποίθησης ότι ο κόσμος μπορεί να μετασχηματιστεί με θεαματικές τρομοκρατικές πράξεις και αφετέρου της πεποίθησης ότι μέσω της επιστήμης ο κόσμος θα εκμοντερνιστεί (κατά τα δυτικά πρότυπα). Οι απαρχές αμφότερων αυτών των πεποιθήσεων βρίσκονται στη θρησκεία. Και η ζημιά που προξένησε η Αλ Κάιντα έγκειται στο ότι χτυπώντας τον δυτικό μύθο, τον αναζωπύρωσε και ταυτόχρονα ενδυναμώνοντας τον δικό της μύθο, διάνοιξε έναν κύκλο νέας απεριόριστης βίας.

Ο Τζον Γκρέι απαντά - τελικά - με σαφήνεια στο κυρίαρχο ερώτημα: «Κάθε κοινωνία που διαθέτει τη δύναμη της επινοητικότητας είναι νεωτερική. Δεν μπορούν όμως όλες οι κοινωνίες να είναι νεωτερικές. Αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι μόνο μια κοινωνία μπορεί να είναι νεωτερική». Γι' αυτό προτείνει ότι κάθε χώρα αξίζει να είναι ελεύθερη να βρει τη δική της εκδοχή της νεωτερικότητας, σε έναν πιο κατακερματισμένο κόσμο εντός του οποίου θα συμβιώνουν ειρηνικά καθεστώτα και τρόποι ζωής εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους.

Συμμεριζόμενος την αξία του προτάγματος για «πράξη» προσανατολίζεται σε ένα φιλελεύθερο modus vivendi όπου θα συνυπάρχουν - με πλήρη αναγνώριση - διαφορετικές ταυτότητες στην ίδια κοινότητα, στην ίδια κοινωνία, ακόμη και στο ίδιο πρόσωπο.

Ο συγγραφέας-εκφραστής πια του μεταμοντέρνου φιλελευθερισμού προσέγγισε με ύφος ανεπιτήδευτο και ιδιαίτερα φροντισμένο το θέμα του σε τρία επίπεδα αλληλένδετα μεταξύ τους. Συνδέοντας, μέσω μιας εκφραστικής γλώσσας, το φιλοσοφικό - ιστορικό επίπεδο με το οικονομικό και το πολιτικό, εκτιμώ πως κατέδειξε με πειστικότητα (στο παρόν βιβλίο) ότι στο πλαίσιο της νέας τρομοκρατικής βίας που χαρακτηρίζει την παγκοσμιοποιημένη εποχή μας η επιβολή της Pax Americana δεν είναι εφικτή.

H προσεκτική μετάφραση, το κατατοπιστικό προλογικό σημείωμα (για τον συγγραφέα και τις θέσεις του) και το χρηστικό ευρετήριο όρων στο τέλος του βιβλίου ολοκληρώνουν την εκδοτική προσπάθεια παρουσίασης των θέσεων του Τζον Γκρέι καθιστώντας το ένα αξιόλογο σύγγραμμα.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 17 Οκτωβρίου 2004

Το καρναβάλι της νεωτερικότητας

Image by betbele via Flickr

«Η σκοτεινή όψη του ατομικισμού έγκειται σε μια αναδίπλωση στον εαυτό που ισοπεδώνει και συγχρόνως συρρικνώνει τις ζωές μας, απομυζώντας το νόημά τους και στερεύοντας το ενδιαφέρον τους για την κοινωνία με τους άλλους», γράφει ο Τσαρλς Τέιλορ. «Κοινότοπη» πια διαπίστωση, που δεν παύει ωστόσο να προκαλεί στους χρόνους της μετανεωτερικότητας ένα επί πλέον συναρπαστικό ενδιαφέρον: ότι δεν μιλάμε πια για ένα άτομο που εξαντλείται στην αυτοϊκανοποίηση μέσα στον περίκλειστο ιδιωτικό χώρο του, στην περιβόητη δηλαδή πληρότητα του εαυτού του (self-fullfilment), αλλά για ένα εγώ συσπειρωμένο και ασφαλισμένο εντός του, που ακκίζεται με το είδωλό του, σε μια αλληλουχία ναρκισσιστικών αντικατοπτρισμών και για μια συνείδηση -στην ουσία έλλειμμα ή περίττωμα συνείδησης- που άφησε απέξω την Ιστορία και την παράδοση. Με όρους οιονεί ψυχαναλυτικούς, έχουμε την εικόνα ενός απορφανισμένου ανθρώπου που μεταμφιέζει και κρύβει την αναπηρία του κάτω από το κέλυφος μιας πλασματικής αυτάρκειας.

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0cZdW9lss
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Χρειάζεται ακόμη η θρησκεία;

Image by Sailing "Footprints: Real to Reel" (Ronn ashore) via Flickr

Αυτή η νέα κατάσταση δημιουργεί ένα κενό, έναν χώρο μέσα στον οποίο τα άτομα καλούνται να πάρουν μια σειρά από αποφάσεις χωρίς τη βοήθεια της παράδοσης ή της συλλογικής ιδεολογίας. Με άλλα λόγια στην ύστερη νεωτερικότητα το άτομο καλείται, όπως το θέτει ο Anthony Giddens, «να κατασκευάσει τη δική του βιογραφία» ­ να αποφασίσει σχεδόν εκ του μηδενός ή μάλλον με βάση τη δική του ιδιοσυγκρασία για τον τρόπο της ζωής του: για το αν θα παντρευτεί ή όχι, για το αν και πόσα παιδιά θα κάνει, για το αν και σε ποια εκκλησία θα πάει, ποιο κόμμα θα ψηφίσει, ποιο «image» θα προβάλει στους άλλους μέσω της ενδυμασίας, της δίαιτας, της γυμναστικής, της πλαστικής εγχείρησης κτλ. Ξαφνικά δηλαδή το μεταμοντέρνο άτομο καλείται επί μονίμου βάσεως να καλύψει με τις δικές του δυνάμεις το κενό που η έκλειψη πρώτα της παράδοσης και μετά των συλλογικών ιδεολογιών δημιούργησε...

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0cZd7XX2n
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Νέοι & Παράδοση

I found this fascinating quote today:

Η εκρηκτική διάχυση των ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης στην παγκόσμια σφαίρα πληροφόρησης οβέλισε οτιδήποτε θύμιζε την Ελλάδα του παρελθόντος· οι δημοσιογράφοι (κυρίως) προέβησαν στο μεγαλύτερο έγκλημα, αυτό της απόκρυψης του τρόπου ζωής των γονιών. Υπηρέτησαν -και υπηρετούμε- με ζήλο έναν ξενόφερτο τρόπο ζωής, βασισμένον στην υλική ευμάρεια και στο δόγμα «ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Ουδεμία ηθική αναστολή μπρος στην επίτευξη του σκοπού «που αγιάζει τα μέσα» κ.λπ.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Nov 2009

You should read the whole article.

Η κυριαρχία της νεωτερικότητας

Image by mimax via Flickr

του Δ.Τζιόβα,

καθηγητή Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ της Αγγλίας και διευθυντή του Κέντρου Βυζαντινών, Οθωμανικών και Νεοελληνικών Σπουδών του ιδίου πανεπιστημίου.

Σε όλες τις δημοσκοπήσεις για τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του εικοστού αιώνα οι μοντερνιστές τείνουν να κατέχουν τα σκήπτρα, οδηγώντας μας στο συμπέρασμα ότι ο εικοστός αιώνας ανέδειξε και καθιέρωσε τον μοντερνισμό ως αισθητικό φαινόμενο, κατέδειξε όμως και την προβληματικότητα του νεωτερικού εγχειρήματος, που είχε τις απαρχές του στον Διαφωτισμό. Τι απομένει σήμερα από αυτό το εγχείρημα, όπως το συνέλαβε ο Χάμπερμας, πώς ορίζονται τα ιστορικά του όρια, πώς συντελείται η υπέρβαση της νεωτερικότητας;
Ξεκινώντας προγραμματικά τον δέκατο όγδοο αιώνα με το Διαφωτιστικό όραμα του ορθολογικού εκσυγχρονισμού και την υπόσχεση της καθολικής χειραφέτησης, η νεωτερικότητα εγκαινιάζεται ελπιδοφόρα, καταλήγει όμως στον εικοστό αιώνα σε ζοφερή απαισιοδοξία μετά τις καταστροφές των παγκοσμίων πολέμων και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η λογική της ανθρώπινης απελευθέρωσης μετεξελίσσεται βαθμιαία, όπως υποστηρίζουν ο Χορκχάιμερ και ο Αντόρνο, σε λογική του αυταρχισμού και της καταπίεσης καθώς ο εικοστός αιώνας αναδεικνύει τη σκοτεινή πλευρά του νεωτερικού εγχειρήματος.

Η ανάδειξη του έτερου
Η συνείδηση της νεωτερικότητας συμπίπτει επίσης με την εμφάνιση του ευρωκεντρισμού και της αποικιοκρατίας, με την αυτοαναγόρευση της Ευρώπης σε νεωτερική πολιτισμική οντότητα, ενώ καθετί μη ευρωπαϊκό υποτιμάται ως παραδοσιακό, στατικό ή προϊστορικό. Η ταύτιση της νεωτερικότητας με τη βία του ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού και την πολιτισμική του υπεροχή είχε ως συνέπεια και τον σκεπτικισμό γύρω από τα επιτεύγματά της, όταν κλιμακώθηκε η αμφισβήτηση της αποικιοκρατίας.
Η θεμελιώδης αρχή της νεωτερικότητας είναι η αυτονομία και η αυτοδιάθεση του υποκειμένου που ορίζει την ταυτότητά του μέσω της σχέσης αλλά και της καθυπόταξης της ετερότητας. Για τη νεωτερικότητα ο αυτο-προσδιορισμός συνεπάγεται τον προσδιορισμό και τον έλεγχο του ετέρου. Θα μπορούσε μάλιστα να υποστηριχθεί ότι η νεωτερικότητα άγγιξε τα όριά της με την παραδοχή ότι ο λόγος της θεμελιώθηκε πάνω στη βία έναντι του Αλλου. Αν το Ολοκαύτωμα εκφράζει την κορύφωση αλλά και τη χρεοκοπία του νεωτερικού εγχειρήματος για την κυριαρχία και τον έλεγχο του Αλλου, η μετα-νεωτερικότητα ως μετα-αποικιακός και μετα-ολοκαυτωματικός λόγος μάς ωθεί να δούμε τους εαυτούς μας μέσα από το πρίσμα των άλλων. Η μετα-νεωτερικότητα αντιπροσωπεύει κατά κάποιο τρόπο την αλλαγή προτεραιότητας και την πριμοδότηση του έτερου, γιατί αντιστρέφοντας την ιεραρχία εαυτού και άλλου ορίζει την υποκειμενικότητα λαμβάνοντας υπόψη την ετερότητα και αναγνωρίζοντας τις υποχρεώσεις της έναντι τρίτων, είτε πρόκειται για τους ανθρώπους, τη φύση ή την ιστορία. Αυτή η ανάδειξη του έτερου μέσα σε ένα πλαίσιο αξιακού πλουραλισμού και πολυ-πολιτισμού οδηγεί στον σκεπτικισμό για την αυτονομία ως νεωτερικό ιδεώδες και στην αμφισβήτηση της ευρωκεντρικής αυτοπεποίθησης.

Στα τέλη του εικοστού αιώνα η νεωτερικότητα αποσυνδέεται από τις Ευρωπαϊκές/Διαφωτιστικές απαρχές της αφού πια γίνεται λόγος για πολλαπλές νεωτερικότητες ενώ μη δυτικές κοινωνίας κάνουν άλματα προς τη μετα-νεωτερικότητα χωρίς να προϋποθέτουν τη δυτική αντίληψη της νεωτερικότητας. Σε ασιατικές και ισλαμικές κοινωνίες η νεωτερικότητα δεν συνδέεται με τη ρήξη με την παράδοση ή τη θρησκεία αλλά με την προσαρμοστική συνδιαλλαγή μαζί τους. Η μετα-νεωτερικότητα, σε κοινωνίες όπως η ιαπωνική, συναρτάται κυρίως με την παγκοσμιοποίηση και δεν βασίζεται στη δυτική αντίληψη περί νεωτερικότητας, εφόσον σε αυτές τις κοινωνίες δεν υπήρξαν τα αντίστοιχα του Διαφωτισμού και της Μεταρρύθμισης. Υπό αυτή την έννοια η μετα-νεωτερικότητα σε τέτοιες περιπτώσεις συνιστά και τη συνθήκη της μετα-δυτικότητας.

Η νεωτερικότητα στον εικοστό αιώνα συνδέεται με το εξής παράδοξο: την άρνηση ή μάλλον την απώλεια της πίστης στην ιδέα της προόδου. Οι εξελικτικές θεωρίες του δέκατου ένατου αιώνα για την ιστορία, την κοινωνία ή τη βιολογία ατονούν και για πολλούς νεωτερικούς συγγραφείς ο χρόνος δεν ακολουθεί μια εξελικτική γραμμική πορεία αλλά αποτελεί κάτι το ελαστικό και αποκεντρωμένο, ένα είδος ταυτοχρονίας κατά την οποία παρελθόν, παρόν και μέλλον συμφύρονται. Η νεωτερικότητα δεν συνεπάγεται την πρόοδο αλλά τη διάχυση, δεν προϋποθέτει την εξέλιξη αλλά την αμφισβήτηση. Συνδέεται, δηλαδή, με την αίσθηση του εφήμερου και του αποσπασματικού, με αποτέλεσμα η αίσθηση της ιστορικής συνέχειας να υπονομεύεται. Ως εκ τούτου η ιστορία παύει να νοείται ως προοδευτικό γίγνεσθαι και μοιάζει σαν άτακτη σειρά από κινήσεις χωρίς συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η νεωτερικότητα, γράφει ο Μπωντλαίρ εισάγοντας τον όρο το 1845, είναι κάτι παροδικό, φευγαλέο και τυχαίο. Αντιπροσωπεύει το ήμισυ της τέχνης καθώς το άλλο ήμισυ παραμένει αιώνιο και αναλλοίωτο.

Μια αυτο-καταστροφική ένωση
Παρά την έμφαση στο εφήμερο και στο φευγαλέο, η νεωτερικότητα επεδίωξε να συνομιλήσει με το αιώνιο μέσα από την αφαίρεση του χρόνου ή την αχρονία του μύθου. Η αναζήτηση, λοιπόν, μυθολογίας εκ μέρους του μοντερνισμού αποσκοπούσε στην ανάκτηση ενός σταθερού ερείσματος και πήρε δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη ανήγαγε την τεχνολογία σε ηρωικό μύθο, ανακαλύπτοντας μια ιδιότυπη λογική στη μηχανή, στο εργοστάσιο ή την πόλη ως «ζωντανή μηχανή», και η άλλη στράφηκε προς την αναζήτηση οικουμενικού μύθου με αρκετές δόσεις μυστικισμού και επιστροφή στο «προ-νεωτερικό» παρελθόν ως αντίβαρο στο χάος του εικοστού αιώνα. Ετσι μέσα από το ιστορικά ρευστό και το μυθικά άχρονο, η νεωτερικότητα προσπάθησε να συμβιβάσει την αποσπασματικότητα με την καθολικότητα.

Πόσο όμως ριζοσπαστική είναι εν τέλει η νεωτερικότητα, πόσο αποφασιστικά αποκόπτει τις ρίζες με το παρελθόν; Η νεωτερικότητα και η ιστορία συναρτώνται μεταξύ τους κατά έναν περίεργα αντιφατικό τρόπο, υποστηρίζει ο Πωλ ντε Μαν, που υπερβαίνει την αντίθεση ή τη ριζική αντιπαράθεση. Η ιστορία, για να μην καταντήσει απλή αναδρομή ή παράλυση, εξαρτάται από τη νεωτερικότητα για τη διάρκεια και την ανανέωσή της αλλά και η νεωτερικότητα δεν μπορεί να αναδειχθεί δίχως κάποια αναφορά στις αναστολές του ιστορικού γίγνεσθαι. Οσο πιο έντονη είναι η απόρριψη του παρελθόντος τόσο μεγαλύτερη είναι η εξάρτηση από αυτό. Νεωτερικότητα και ιστορία φαίνονται καταδικασμένες να συνυπάρχουν σε μια αυτο-καταστροφική ένωση που απειλεί και τις δύο.

Η κρίση της νεωτερικότητας στον εικοστό αιώνα είναι η κρίση της αισθητικής αυτονομίας και της ουτοπικότητας που κληροδοτείται από τον Διαφωτισμό στον μοντερνισμό, χωρίς απαραίτητα τούτο να σημαίνει την υιοθέτηση των εύκολων διακρίσεων περί μοντερνιστικού ελιτισμού και λαϊκιστικού μεταμοντερνισμού. Είναι η κρίση των ορίων, των διαχωρισμών και των ιεραρχιών χωρίς η αναπόφευκτη κατάληξη να είναι ο νιχιλισμός και η σχετικότητα. Είναι, τέλος, η κρίση θεσμών, όπως του έθνους-κράτους, που κατ' εξοχήν παρήγαγε χωρίς να διαφαίνονται σαφώς οι διάδοχοί τους. Πώς όμως με μια τέτοια κρίση της νεωτερικότητας και την αμφισβήτηση της ιστορίας ως προοδευτικής διαδικασίας εξακολουθούμε να επιζητούμε το νεωτερικά ρηξικέλευθο; Εισερχόμαστε άραγε σε μια μετα-νεωτερική φάση ή απλώς βιώνουμε τις συνέπειες της νεωτερικότητας καθώς γίνονται καθολικές και πιο έντονες από πριν;

Η μάχη με την παράδοση
Αν η αποσπασματικότητα είναι το κυρίαρχο γνώρισμα της τέχνης του εικοστού αιώνα, άλλο τόσο και η νοσταλγία για την οργανικότητα του παρελθόντος ή η απαισιοδοξία για την αναρχία της σύγχρονης ζωής εκδηλώνονται έντονα σε αρκετά μοντερνιστικά έργα. Η υπέρβαση της νεωτερικής αυτής αθυμίας για τη χαμένη ολότητα οδηγεί σε μια μετα-νεωτερική αντίληψη για την αποσύνθεση της ιστορίας, της αναπαράστασης ή της αφήγησης ως απελευθερωτικής και ανανεωτικής πράξης. Η νεωτερικότητα μπορεί να θρηνεί για την αποσπασματικότητα αλλά η μετα-νεωτερικότητα την επευφημεί. Η καθιέρωση της ιδέας της νεωτερικότητας στον εικοστό αιώνα έγκειται ακριβώς στην κρίση της και στην εξακολουθητική της υπέρβαση.

Η νεωτερικότητα θεσμοποιεί την αμφιβολία και επιμένει ότι όλη η γνώση αποκτά τη μορφή υπόθεσης. Σύμφωνα με τον Αντονι Γκίντενς είναι η κουλτούρα του ρίσκου και του lifestyle, ενός όρου που δεν συναντάται σε παραδοσιακές κοινωνίες γιατί προϋποθέτει πολλαπλότητα επιλογής και όχι απαράβατη αποδοχή. Η νεωτερικότητα ως ιδέα οφείλει τη διάρκειά της στην παιγνιώδη αυτο-αμφισβήτησή της, στη διαρκή εφεύρεση του παρελθόντος και της ιστορίας. Κατάφερε να κερδίσει τη μάχη από την παράδοση από τη στιγμή που έγινε ευρύτερα αποδεκτή η ιδέα ότι το παρελθόν δεν μας προσφέρεται μνημειακά και τελεσίδικα αλλά πάντοτε υπόκειται σε ανακατασκευή, αναθεώρηση και επινόηση. Η νεωτερικότητα ως ιδέα επικράτησε γιατί ενσωμάτωσε το παρελθόν στη δικαιοδοσία της και νεωτερικοποίησε την παράδοση υποβάλλοντάς την σε διαρκή ανασυγκρότηση. Ανακατασκευάζοντας το παρελθόν έχουμε την αίσθηση ότι προεξοφλούμε το μέλλον και ενδεχομένως αυτή η ιδέα συνοψίζει τη σχέση της νεωτερικότητας με την ταυτότητά μας.
ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ,24 Δεκεμβρίου 2000