Πέντε κείμενα για τον Σωκράτη

Πέντε κείμενα για τον Σωκράτη

Σύγχρονη επιστήμη και ανοιχτή κοινωνία

του Δ. Δημητράκου, καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

... Στο σημείο αυτό πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας σε έναν παράγοντα που συχνά παραβλέπεται στην εκτίμηση του πολιτικού ρόλου του σύγχρονου πνευματικού ανθρώπου στον τόπο μας και που είναι το γνωσιακό ήθος του διανοουμένου. Ο σύγχρονος διανοούμενος ­ και κυρίως ο επιστήμων ­ λειτουργεί στον δημόσιο χώρο του πνεύματος. Αν σέβεται το κοινό του, θα πρέπει η δραστηριότητά του να είναι ανοιχτή και τα λεγόμενά του να είναι ελέγξιμα.

Απευθυνόμενος κατ' αρχήν στην κρίση του κοινού του, ο αυθεντικός διανοούμενος προσδοκά ότι η αποδοχή των λεγομένων του γίνεται έπειτα από κριτικό έλεγχο και όχι άνευ όρων, μέσα από κάποιο άλμα πίστης ή μέσα από τον ρητορικό εντυπωσιασμό που μπορεί να προκαλέσει ο λόγος του. Ο γνήσιος διανοούμενος απευθύνεται πάνω απ' όλα στη λογική ιδιότητα των συνανθρώπων του και βασίζεται στην κριτική τους δύναμη. Η ποιότητα του λόγου του δεν κρίνεται με βάση την τεχνική της συνθηματοποίησης ή την αποτελεσματικότητα των προπαγανδιστικών του πονηρευμάτων ή άλλων «μυστικών» της τεχνικής τής πειθούς, αλλά από τη δύναμη και το περιεχόμενο της επιχειρηματολογίας του και τη σαφήνεια της διατύπωσής της...

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0iSiTtA5x
Under Creative Commons License: Attribution

Το σοκ του μέλλοντός μας

Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

Η χρεοκοπία της ιδεολογίας της προόδου παράγει μιαν έκλειψη του μέλλοντος, μια κρίση εμπιστοσύνης στο μέλλον και στην επαγγελία του για διαρκή βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Αυτό υποστηρίζει, ανάμεσα σε άλλα, ο γάλλος φιλόσοφος Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ στο βιβλίο του «L' effacement de l' avenir» (Galilee, 2000), ένα απόσπασμα του οποίου παρουσιάζουμε στη συνέχεια.

Η περιπλάνηση του στοχαστή

του Θ.ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

«Να είμαστε αριστερά και παρά ταύτα να σκεφτόμαστε» έλεγε συνομιλώντας με τον Ρολάν Ζακάρ ο Κώστας Αξελός, ο μεγάλος στοχαστής, που πέθανε πρόσφατα (4 Φεβρουαρίου) στα 86 χρόνια του. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του Κώστα Αξελού, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Radical Philosophy» τον Μάρτιο του 2005.

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0fYyBNNoe
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

H ανθρώπινη φύση και η κατάκτηση της ευτυχίας

Πασκάλ

Χομπς

Καρτέσιος

του Γεράσιμου Βώκου, καθηγητή Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ολοι οι άνθρωποι αναζητούν την ευτυχία, αυτό δεν σηκώνει εξαίρεση, ανεξάρτητα από τον τρόπο που το επιχειρεί ο καθένας, γράφει ο Πασκάλ και φαίνεται ότι δεν έχει άδικο, μια και για τους περισσότερους φιλοσόφους η ευτυχία μοιάζει με επιθυμία ριζωμένη στην ανθρώπινη φύση. Αλλά η συμφωνία σταματάει εδώ. Αμέσως μετά αρχίζουν οι διαφωνίες, που είναι πιο σημαντικές.

Θα έλεγε κανείς, πράγματι, ότι δεν υπάρχει πεδίο συζήτησης ανάμεσα στους αρχαίους φιλοσόφους, για τους οποίους η ευτυχία μπορεί να οριστεί με τρόπο αντικειμενικό, και στους νεότερους, οι οποίοι υποστηρίζουν πως ο ορισμός της δεν μπορεί παρά να είναι υποκειμενικός. Αν στα προηγούμενα συνυπολογιστεί η σταθερή κατεύθυνση των φιλοσόφων του Μεσαίωνα να εξαρτούν την ευτυχία από την πνευματική σωτηρία, θεωρώντας την ευδαιμονία υπερφυσικού τύπου, εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς ότι οι δρόμοι που οδηγούν στην ευτυχία είναι δύσκολοι, όχι μόνο για να τους περπατήσουμε αλλά ήδη για να τους χαράξουμε.

Στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα η ηθική φιλοσοφία, με τρόπο ιδιαίτερα προσεκτικό, θα επιμείνει στη φυσική της καταγωγή και τον επίγειο προορισμό της, επιχειρώντας να πάρει τις αποστάσεις της από τις επιταγές της θρησκείας. Στην προοπτική αυτή, όπως το εξηγεί ο Καρτέσιος, η ηθική οφείλει να εξηγήσει με ποιον τρόπο η ψυχή, τόσο καθεαυτή όσο και στο βαθμό που είναι ενωμένη με το σώμα, πρέπει να ενεργήσει ώστε να επιτύχει τη μεγαλύτερη δυνατή ικανοποίηση σ' αυτή τη ζωή. Ενωμένη όμως με το σώμα η ψυχή βρίσκεται περικυκλωμένη από πάθη και κινδυνεύει, κατά συνέπεια, να αστοχήσει ως προς την εκτίμηση της πραγματικής αξίας των πραγμάτων που συμβάλλουν στην ευτυχία. Στο κρίσιμο αυτό σημείο παρεμβαίνει ο λόγος, ο οποίος μπορεί να εκτιμήσει σωστά την αξία των αγαθών, των οποίων η απόκτηση θα οδηγήσει τους ανθρώπους στην κατάκτηση της ευτυχίας. Λελογισμένη κτήση, λελογισμένη χρήση: αυτά είναι τα σταθμά με τα οποία ο λόγος μετρά την αξία των μέσων που θα οδηγήσουν στον επιθυμητό σκοπό, στην ευτυχία.

Ορισμένοι ανησύχησαν με το φρόνιμο σχήμα του Καρτέσιου. Οχι γιατί είναι φρόνιμο αλλά γιατί είναι σχήμα, στο οποίο δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μπορεί να χωρέσει η ανθρώπινη φύση, εκτός πια αν στριμωχτεί τόσο ώστε να γίνει αγνώριστη. Αυτός πάντως που ανησύχησε πολύ ήταν ο Χομπς, ο οποίος, σε ένα μικρό δοκίμιο που έχει ακριβώς τον τίτλο «Περί της ανθρώπινης φύσης», εγείρει ορισμένες αντιρρήσεις ως προς τη θέση των μέσων και των σκοπών, την οποία θεωρεί σχετική. Οι σκοποί, υποστηρίζει ο Χομπς, μπορούν και πρέπει να διακριθούν σε κοντινούς και μακρινούς. Στην προοπτική αυτή, συνεχίζει, όταν συγκρίνουμε τους σκοπούς, οι πιο κοντινοί μπορεί να θεωρηθούν μέσα για τους πιο μακρινούς. Υπάρχει άραγε ο μακρινός σκοπός, αυτός που θα ήταν πραγματικό τέλος - τώρα πια με τη διπλή σημασία του όρου; Αν υπήρχε, τότε όλοι οι άλλοι θα μπορούσαν να θεωρηθούν μέσα για την επίτευξή του. Ο σκοπός αυτός θα ήταν η ευτυχία, υποστηρίζει ο άγγλος φιλόσοφος, συμπεραίνοντας όμως ότι τέτοιο πράγμα δεν υπάρχει σ' αυτόν τον κόσμο· όχι γιατί υπάρχει σε κάποιον άλλο, αλλά γιατί, απλούστερα και δραστικότερα, «όσο ζούμε έχουμε επιθυμίες και η επιθυμία υποθέτει πάντοτε έναν σκοπό». Ο τελικός σκοπός σημαίνει το τέλος της επιθυμίας, δηλαδή το τέλος της ζωής.

Οι θέσεις αυτές μπορεί να είναι άβολες, ακόμη και τρομακτικές στις συνέπειές τους. Εχουμε δικαίωμα να τις αποδεχτούμε ή να τις απορρίψουμε. Το ερώτημα ωστόσο είναι αν ισχύουν και μάλιστα στην καθημερινή ζωή, η οποία δεν περιμένει την άδεια της θεωρίας για να ξετυλιχτεί. Ο ίδιος ο Χομπς, πάντως, βρίσκει ότι οι θέσεις του μπορούν να εξηγήσουν ορισμένα φαινόμενα, τα οποία, χωρίς αυτές, είναι δυσεξήγητα. Ετσι, θεωρεί εντελώς φυσικό το γεγονός ότι «οι επιθυμίες των ανθρώπων πολλαπλασιάζονται στο βαθμό που αποκτούν όλο και περισσότερο πλούτο, διακρίσεις ή εξουσία». Με άλλα λόγια, ο Χομπς υποστηρίζει πως είναι λάθος, γιατί συνιστά λογικό σφάλμα, να περιμένουμε από έναν βαθύπλουτο άνθρωπο, για παράδειγμα, να θέσει ο ίδιος τέρμα στην επιθυμία του για περισσότερο πλούτο. Ο λόγος μπορεί να διαμαρτύρεται. H επιθυμία όμως έχει τη δική της λογική και οδηγεί τους ανθρώπους, ακόμη και «όταν κατακτήσουν τον υψηλότερο βαθμό εξουσίας κάπου, να αναζητήσουν κάποια άλλη, όσο κρίνουν ότι είναι υποδεέστεροι από κάποιον άλλο». Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη. Αν υποθέσουμε ότι κάποιος έχει πετύχει τα πάντα, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι θα επιθυμήσει περισσότερα. Και τούτο γιατί «δικαίως οι άνθρωποι νιώθουν λύπη όταν δεν έχουν κάτι να κάνουν. Ετσι η ευτυχία, με την οποία εννοούμε τη συνεχή ευχαρίστηση, δεν συνίσταται καθόλου στο ότι έχουμε πετύχει αλλά στο ότι πετυχαίνουμε». Μπορεί ο Χομπς να είναι σκληρός. Μόνο στα λόγια όμως. Γιατί η πραγματικότητα είναι ανελέητη.
ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 23-1-2005

Η ευτυχία στην εποχή του καταναλωτισμού

Η καταλληλότερη ίσως στιγμή για να τολμήσει κανείς να μιλήσει για την ευτυχία θεωρείται -σωστά ή λάθος- η αρχή του χρόνου. Ελπίδες, νέοι στόχοι, θεραπείες ψυχής και σώματος, αγαθές προθέσεις βρίσκονται στο πρόγραμμα πολλών ανθρώπων που δεν έχουν παραιτηθεί από τη σκέψη για ένα καλύτερο αύριο - σε προσωπικό τουλάχιστον επίπεδο, αφού είναι τελείως ουτοπικό να περιλάβει στις ελπίδες του το ευρύτερο περιβάλλον, παρόλο που το ένα συνδέεται στενά με το άλλο.

Ο Αγιος Αυγουστίνος είχε ωστόσο πει πως «ευτυχία είναι να συνεχίζεις να ποθείς όσα κατέχεις ήδη», και στις μέρες μας, αυτές του άκρατου καταναλωτισμού -για όσο ακόμη μπορούμε να επενδύουμε σε αυτόν καθιερώνεται ως ο πιο επιτυχημένος ορισμός της ευτυχίας από όσους έχουν ειπωθεί.

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0eWVHhY00
Under Creative Commons License: Attribution


Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Οι βάρβαροι και οι νεοβάρβαροι

Μόνο με τον διάλογο, την ανεκτικότητα και τη συνύπαρξη των διαφορών θα αφήσουμε πίσω μας την εποχή των πολέμων, του φονταμενταλισμού και της αντιπαράθεσης Δύσης- Ισλάμ, υποστηρίζει ο γνωστός θεωρητικός Τσβετάν Τοντόροφ

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0dhHrOWGw
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Ελευθερία και δημοκρατία

Η ελευθερία και η δημοκρατία θεωρούνται συγγενείς έννοιες. Το ιδανικό της ανθρώπινης ελευθερίας συνοδεύει την πολιτική σκέψη της σύγχρονης εποχής, εκείνης που εγκαινιάζουν οι πρώτες δημοκρατικές επαναστάσεις, πρώτα στην Αγγλία και στην Αμερική και αργότερα στη Γαλλία. Η κεντρική ιδέα που τις ενέπνευσε είχε ήδη σχηματισθεί την εποχή του Διαφωτισμού: κάθε άνθρωπος είναι ανεξάρτητος και ίσος σε ηθική αξία με οποιονδήποτε άλλον άνθρωπο και δεν πρέπει να δεχθεί να υποστεί πολιτικό εξαναγκασμό ή εξουσιαστική κηδεμονία. Η ελευθερία ήταν νόμιμο και φυσικό δικαίωμα κάθε ανθρώπου και δεν ήταν ανεκτός ο περιορισμός ή η κατάργησή της από την πολιτική εξουσία με πρόσχημα την ανωριμότητα ή την ανάγκη προστασίας των ατόμων που συνιστούν ένα κοινωνικό σύνολο.

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0dWWXZ8pD
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Ο Αριστοτέλης στο Λύκειο

Image by Antonia Hayes via Flickr

I found this fascinating quote today:

Όταν ο Αριστοτέλης έφθασε στην Αθήνα ήταν περίπου δεκαεπτά ετών. Βάσιμοι λόγοι μας κάνουν να υποθέτουμε ότι ο νεαρός Αριστοτέλης ανατράφηκε σε καλλιεργημένο περιβάλλον και εξοικειώθηκε από νωρίς με την επιστημονική γραμματεία της εποχής του. Από τους σημερινούς ερευνητές άλλοι εικάζουν ότι γνώριζε ήδη αρκετά έργα του Πλάτωνα, πράγμα που θα εξηγούσε και την επιλογή εκ μέρους του της Ακαδημίας για τη συνέχιση των σπουδών του, ενώ άλλοι υποστηρίζουν πως η επιλογή αυτή οφείλεται απλώς στο γεγονός ότι η πλατωνική σχολή εξασφάλιζε την καλύτερη εκπαίδευση στην Ελλάδα. Πέρα όμως από τις εικασίες ως προς τα κίνητρα, παραμένει το ίδιο το γεγονός: ο Αριστοτέλης επιλέγει τον Πλάτωνα ενώ θα μπορούσε να προτιμήσει τον Ισοκράτη. Γιατί την εποχή εκείνη όσοι νέοι θέλουν να μορφωθούν έχουν να διαλέξουν ανάμεσα στον Πλάτωνα και στον Ισοκράτη, δηλαδή ανάμεσα σε δύο αντίπαλες αντιλήψεις για την παιδεία και την εκπαίδευση.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, May 2008

You should read the whole article.

Καμί: Ένας μαχητής της αλήθειας

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Ο Καμί δεν υπήρξε ποτέ άνθρωπος της «ορθής μεσότητας», άνθρωπος της μεσολάβησης μεταξύ «αντιτιθέμενων εξτρεμιστών», άνθρωπος της «μετριοπάθειας». Αντίθετα, μάλιστα, προσπάθησε να είναι άνθρωπος της αλήθειας πάντοτε και χωρίς φόβο για κανέναν. Διατηρώντας σταθερές στις αναλύσεις του την πραγματικότητα των γεγονότων και την αυστηρή άρνηση του ψεύδους.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Related articles by Zemanta

• Albert Camus: a life in quotes (telegraph.co.uk)


• The Myth of Sisyphus (randomthougts101.blogspot.com)

Ο χρόνος για τους Μετα-έλληνες

Image by ToniVC via Flickr

Τον εναργέστερο ορισμό του χρόνου τον έδωσε ο μύθος: Χρόνος είναι ο Κρόνος, ένας θεός που γεννάει παιδιά και τα τρώει. Η εικόνα αναπαράγει τη χρονική διαδοχή σαν πραγματικότητα προσωποποιημένη: Κάποιος «θεός» μεταβάλλει αδιάκοπα το παρόν σε παρελθόν, την ύπαρξη σε ανυπαρξία...

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0cZdsUznQ
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Ο θεωρητικός λαβύρινθος του Καστοριάδη

I found this fascinating quote today:

- Δεν είναι μια ιδέα που μου προξενεί έκπληξη, επειδή είναι ήδη παρούσα στην κριτική της καταναλωτικής κοινωνίας που ασκεί ο νεαρός Καστοριάδης. Κατά τη γνώμη μου, ο Κορνήλιος εμβάθυνε την επεξεργασία του για την καταναλωτική κοινωνία στο εσωτερικό της ιστορίας της αλλοτρίωσης: το σύστημα εξαπατά τα πρόσωπα παρέχοντάς τους κάθε ικανοποίηση και τα καθιστά κενά. Είναι μια αυταπάτη. Δεν είναι μια συνωμοσία, αλλά υπάρχει μια αντικειμενική λειτουργία της κατανάλωσης που αποβλακώνει τα πρόσωπα, εμποδίζοντας γενικά την ανάπτυξη οποιασδήποτε δυνατότητας για την πολιτική. spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Jan 2010

You should read the whole article.

Μάνης και μανιχαϊσμός

Image via Wikipedia

του Δ.Μιχαλόπουλου, διευθυντή του Μουσείου της πόλεως των Αθηνών

«Μανί-Χαβί» σημαίνει «ο Μάνης ζει»· η φράση είναι περσική, μα στα ελληνικά ακούστηκε ως «Μανιχαίος»· από εκεί προέρχεται ο όρος «μανιχαϊσμός».

Ο Μάνης υπήρξε πρόσωπο ιστορικό: γεννήθηκε περί τις αρχές του 3ου μ.Χ. αιώνα, όταν πια επισφραγιζόταν ο οικουμενικός χαρακτήρας του ρωμαϊκού κράτους. Ωστόσο ­ και τούτο πρέπει να προσεχθεί ­ δεν «είδε το φως» σε μέρος της ρωμαϊκής επικράτειας. Πράγματι, καταγόταν από χωριό κοντά στις όχθες του Τίγρη, σε ζώνη περίπου συνοριακή του μεγάλου περσικού κράτους· εκεί κοντά άλλωστε μεγάλωσε, σε μικρό δάσος από φοινικόδεντρα, όπου κατοικούσε κοινότητα είδους ασκητών, τους οποίους είχαν θεωρήσει χριστιανούς.

Τούτο έχει σημασία. Η εποχή ήταν περίοδος έντονου πνευματικού αναβρασμού. Ο τόνος που επικρατούσε στις σκέψεις των ­ φιλοσοφημένων τουλάχιστον ­ ανθρώπων προσφυώς αποδίδεται με τη ρήση από περίφημο χριστιανικό ύμνο της εποχής: «Vergente mundi vespere» (= Το βράδυ του κόσμου [μας] που πάει να σβήσει). Ο κόσμος τελείωνε. Λοιπόν, τι έμελλε να ακολουθήσει;

Σε αυτό το ερώτημα ο Μάνης έδωσε εμμέσως δική του απάντηση. Και βέβαια η απάντησή του ήταν, κατά πρώτο λόγο, δυνατόν να διαβαστεί στην περιπέτεια της ίδιας του της ζωής. Αρχικά η περιπέτεια αυτή εντοπίζεται στην παιδική του ηλικία: ο πατέρας του τον πήρε από τη μάνα του και τον ενέταξε, νήπιο ακόμη, στους κόλπους της κοινότητας που προαναφέρθηκε, μέλος της οποίας ήταν και ο ίδιος. Ο μικρός όμως γρήγορα ένιωσε αποστροφή για τον σκληρότατο τρόπο ζωής που ακολουθούσαν οι «μοναχοί» αυτοί και έτσι, μόλις μεγάλωσε, σηκώθηκε και έφυγε. Ο πατέρας του τον ακολούθησε ­ αρχικά για να τον «συνετίσει», τελικά επειδή τον πίστεψε.

Πρώτος σταθμός του Μάνη προς τους ανθρώπους ήταν η ξεχασμένη σήμερα Κτησιφώντα. Η μεγαλούπολη αυτή ήταν πρωτεύουσα του περσικού κράτους ­ και αυτό παρουσιάζει ενδιαφέρον, διότι η πολιτική κατάσταση του τότε φθίνοντος κόσμου δεν γίνεται σήμερα τουλάχιστον αντιληπτή από τον άνθρωπο της Δύσης. Πράγματι, η Ρώμη ούτε τότε αλλά ούτε και πριν ήταν αήττητη. Η ισχύς των λεγεώνων είχε καμφθεί λόγω της στρατιωτικής δύναμης του περσικού κράτους και έτσι ο γνωστός κόσμος της εποχής αποτελούσε μέγα ψηφιδωτό, τα κύρια τμήματα του οποίου ήταν η Ρώμη, το Ιράν, η Κίνα και το βασίλειο της Αιθιοπίας (που μόνο στις ημέρες μας καταλύθηκε). Οι περιοχές που δεν υπάγονται σε αυτές τις κρατικές ενότητες αποτελούσαν είδος no man's land ­ με αποτέλεσμα οι κάτοικοί τους να υφίστανται τις συνέπειες πολεμικής κατάστασης η οποία απλώς σιγόκαιε, χωρίς βέβαια να σβήνει ποτέ.

Υπό τις συνθήκες αυτές, ο Μάνης πήγε να κάνει στην επικράτεια του Ιράν ό,τι οι χριστιανοί στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Αρχικά το κήρυγμά του αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία· όταν όμως κατέδειξε τις ιατρικές ικανότητές του προς όφελος μέλους της οικογένειας του Βασιλέως των βασιλέων, τότε οι ιδέες του άρχισαν να γίνονται αντικείμενο προσοχής και ολόκληρο το «μέγα των Περσών βασίλειο» παραλίγο να υιοθετήσει το θρησκευτικό σύστημα που αυτός επαγγελλόταν.

Γιατί όμως αυτό τελικά δεν έγινε; Η ιστορική απάντηση είναι απλή. Ο Βασιλεύς των βασιλέων ήταν τότε σε σύγκρουση με τον ρωμαίο αυτοκράτορα. Οι Ρωμαίοι έβγαιναν νικημένοι από τις κατά καιρούς συρράξεις και τελικώς βρέθηκαν υποχρεωμένοι να δεχθούν την καταβολή φόρου υποτελείας. Αυτό βέβαια ήταν με δυσκολία υποφερτό. Τελικώς, όταν αυτοκράτορας έγινε ο Βαλεριανός, άρχισε νέος πόλεμος, «πόλεμος αμφισβήτησης» στην ουσία, εφόσον η Ρώμη επιχειρούσε άπαξ διά παντός να αποσείσει την υποτέλεια που της είχε επιβληθεί. Και πάλι όμως οι λεγεώνες νικήθηκαν· ο Βαλεριανός πιάστηκε αιχμάλωτος και με αυτό τον τρόπο παγιώθηκε στην ουσία κατάσταση η οποία δεν έμελλε να ανατραπεί παρά αιώνες αργότερα, χάρη στη μεγαλοφυΐα του Ηρακλείου, μονάρχη της καθ' ημάς Ανατολής. Οπως και να έχει πάντως, καίριο σημείο είναι το εξής: ο Μάνης, αν και σαφώς προστατευόταν από τον ιρανό βασιλέα, δεν θέλησε να συμβάλει στη νικηφόρα για αυτόν τον τελευταίο σύγκρουση.

Γιατί; Διότι όπως φαίνεται ­ και φαίνεται πως επί του θέματος μπορούν να αναπτυχθούν πολλές απόψεις ­ ο Μάνης, όσον αφορά το θεμελιώδες ερώτημα «Ποιος είναι υπεύθυνος για το κακό σε αυτό τον κόσμο;» έδινε απάντηση εμμέσως κατηγορηματική: «Οχι ο άνθρωπος». Με άλλα λόγια, έριχνε στον ­ όποιο ­ Θεό την ευθύνη του κακού και έτσι, «αθωώνοντας» γενικώς τους ανθρώπους, δεν ήταν δυνατόν να συμμετάσχει σε οποιαδήποτε πράξη βίας.

Η στάση αυτή γοήτευσε αρκετούς στο παρελθόν και, όπως είναι σαφές, γοητεύει σήμερα ακόμη περισσότερους. Το θέμα όμως δεν είναι κατά πόσον μια «τοποθέτηση» είναι γοητευτική ή όχι· το ζήτημα είναι κατά πόσον είναι λογική. Και επί του προκειμένου ο παραδοσιακός χριστιανισμός είναι σαφής: «Τα μεν άνω μόνον Θεού. Τα δε κάτω και ημών» ­ ή, για να θυμηθεί κανείς και τους Πατέρες: «[Δει] και πραγμάτων άπτεσθαι πολιτικών». Ο άνθρωπος, λόγω της πτώσης του, απομακρύνθηκε από τον Θεό και είναι έτσι υπεύθυνος του κακού που τον περιβάλλει, αντικείμενο ­ αλλά και υποκείμενο ­ του οποίου συνήθως γίνεται. Είναι βέβαιο ότι από την ­ ορθολογική ­ αυτή τοποθέτηση δεν απορρέει προτροπή γενικευμένης αποχής από τον κόσμο γενικώς και τα κοινά ειδικότερα...

... Την οποία κατέληξε να υιοθετήσει και να προβάλει ο Μάνης και οι κατά καιρούς οπαδοί του. Οπωσδήποτε οι «επίγονοι» του πάρθου προφήτη σιωπηρά εγκατέλειψαν κατά τη μεσαιωνική και νεότερη περίοδο τη στάση της αποχής και είτε μεταχειρίστηκαν βία ή ανέπτυξαν, για να επιβάλουν τις απόψεις τους, τάσεις εμμέσου πειθαναγκασμού. Ολα αυτά όμως, καθώς και το γεγονός πως τελικώς το πρόσωπο του Μάνη κατέληξε να συγχέεται, στην αχλύ του θρύλου, με άλλα, τελείως διαφορετικά... είναι μια άλλη ιστορία. ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 22-8-1999

Οι δρόμοι της σοφίας

Image by Muli Koppel via Flickr

I found this fascinating quote today:

Ζούμε σε έναν πολιτισμό στον οποίο η επιστήμη είναι εντελώς αυτόνομη, εντελώς ανεξάρτητη από τις ηθικές και υπαρξιακές αξίες. Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα, αν όχι το δράμα της εποχής μας. Πώς θα μπορέσει ο σύγχρονος κόσμος να ξαναβρεί μια σοφία, δηλαδή μια μορφή γνώσης, συνείδησης, η οποία δεν θα αφορά μόνο τα αντικείμενα της γνώσης, αλλά την ίδια τη ζωή, τον τρόπο που ζούμε και υπάρχουμε ;spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Στη σκιά του Πλάτωνα

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Ποιος ήταν, τελικά, ο Πλάτων; Ήταν ο θεωρητικός πατέρας του ολοκληρωτισμού, όπως τον παρουσίασε ο Πόπερ, ή μήπως ήταν ο ουτοπιστής στοχαστής που ονειρεύτηκε έναν διαφορετικό κόσμο, όπως τον ερμήνευσε ο Καντ; Πιθανότατα δεν ήταν ακριβώς ούτε το ένα, ούτε το άλλο.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Ο «ιερός πόλεμος» της Δύσης

Image by Hop-Frog via Flickr

από το Θ.Γιαλκέτση

Με την επιλογή του πολέμου, η Δύση αρνείται τα ορθολογικά εργαλεία και επιστρέφει στο συμβολικό και στη βία. Ο ιταλός φιλόσοφος Ουμπέρτο Γκαλιμπέρτι αναλύει την παρούσα κρίση στο φως της Ιστορίας.

Ο Ουμπέρτο Γκαλιμπέρτι είναι καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Βενετίας και συγγραφέας πολλών έργων. Στη γλώσσα μας κυκλοφορεί το βιβλίο του «Τοπία ψυχής» (εκδ. «Ιταμος», 2001).
Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «La Repubblica» στις 25.9.2001, δηλαδή πριν από την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων στο Αφγανιστάν.

του ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΓΚΑΛΙΜΠΕΡΤΙ

Θα ήθελα να ξοδέψω λίγα ανώφελα λόγια ενάντια στον πόλεμο που η Δύση φαίνεται ότι ετοιμάζεται να εξαπολύσει ενάντια στον κόσμο του Ισλάμ. «Ανώφελα», επειδή είναι γνωστό σε όλους πόσο αδύναμα είναι τα εργαλεία του λόγου απέναντι στην ισχύ των συμβόλων που εκμηδενίζουν τις διαφορές, φλογίζουν τις καρδιές, αφού προηγουμένως έχουν ναρκώσει τα μυαλά. Η ανθρώπινη ιστορία έχει βγει από τη συμβολική διάσταση εδώ και δύο μόνον αιώνες και αυτό έχει συμβεί μόνο στη Δύση. Η Δύση με το Διαφωτισμό παραχώρησε τα πρωτεία στο Λόγο και σε εκείνο το παράρτημά του που είναι ο αθεϊσμός, ενώ ο Θεός ήταν το θεμέλιο κάθε συμβολικής διάστασης. Πριν από αυτήν την εξέλιξη, ο «ιερός πόλεμος» ή, όπως λένε οι Αραβες, ο «τζιχάντ», ήταν κοινός τόσο στον ισλαμικό κόσμο όσο και στη χριστιανική Δύση και άπλωνε τις ρίζες του στον παλιό εβραϊκό πολιτισμό, ο Θεός του οποίου ήταν ένας θεός του πολέμου, ικανός να εξαπολύει ανέμους και καταιγίδες, βροντές και αστροπελέκια, θεομηνίες κάθε είδους, προκειμένου να βοηθήσει τους ανθρώπους που είχαν τεθεί υπό την προστασία του. Ο εβραϊκός «ιερός πόλεμος» τελείωσε το 70 μ.Χ. με την καταστροφή του ναού της Ιερουσαλήμ, αλλά ο χριστιανισμός, που περισυνέλεξε την κληρονομιά του εβραϊσμού, ήδη με την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη ξεθάβει την εικονογραφία του ιερού πολέου και απεικονίζει το Χριστό με ακονισμένο δρεπάνι στο χέρι, με έναν άγγελο στις διαταγές του, για να θερίσει τη γη και να την παραδώσει στη θεϊκή οργή.

Ο χριστιανισμός θα γίνει θρησκεία της Δύσης στον αστερισμό του πολέμου, όταν ο Κωνσταντίνος είδε στον ουρανό κάτι που έμοιαζε με το σημείο του σταυρού: «Εν τούτω νίκα». Στον αστερισμό του πολέμου θα προσηλυτιστούν στη συνέχεια οι λαοί του Βορρά, οι λεγόμενοι «βάρβαροι» που είχαν εισβάλει στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Κάτω από αυτόν τον αστερισμό θα συνενωθούν τα στρατεύματα του Καρλομάγνου, από τα οποία θα γεννηθεί η Αγία Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, η διαχωρισμένη από την αυτοκρατορία της Ανατολής με την ορθόδοξη πίστη και από το Ισλάμ που είχε κάνει την εμφάνισή του τον 7ο αιώνα στη Σαουδική Αραβία με τον Μωάμεθ.

Ο τότε γνωστός κόσμος διαιρέθηκε σε τρία μέρη: η Ορθοδοξία, εκκινώντας από την Κωνσταντινούπολη, εξαπλώθηκε και στο σλαβικό κόσμο, ενώ στη Μεσόγειο συνέχισαν τη διαμάχη τους οι χώρες του Ισλάμ και ο χριστιανισμός και οι δυο τους με «ιερούς πολέμους» ή «σταυροφορίες». Αυτή η νοοτροπία δεν εξαλείφθηκε στο χριστιανικό κόσμο με το Μεσαίωνα, αλλά εγκαινιάζει και τη σύγχρονη εποχή με τον Χριστόφορο Κολόμβο, ο οποίος στο δικό του «ταξιδιωτικό ημερολόγιο» καθορίζει τους στόχους του εγχειρήματός του. Ο πρώτος είναι εκείνος ενός αφοσιωμένου τέκνου της χριστιανοσύνης, το οποίο θέλει να σώσει τον κόσμο φέρνοντας το βάπτισμα στους ειδωλολάτρες. Ο δεύτερος είναι εκείνος στον οποίο ο σύγχρονος κόσμος θα αναγνωρίσει τον εαυτό του: να φέρει στην πατρίδα πολύ χρυσάφι («Ο Κύριος με την καλοσύνη του με βοηθάει να βρω αυτό το χρυσάφι», 23 Δεκεμβρίου 1492). Το τίμημα του εγχειρήματος: εκείνο το «πλήθος των γυμνών και ανυπεράσπιστων», όπως το αποκαλεί ο Κολόμβος στο ταξιδιωτικό του ημερολόγιο, που ήσαν εφτά εκατομμύρια τη στιγμή της άφιξής του και που θα γίνουν μόλις δεκαπέντε χιλιάδες έπειτα από δεκάξι χρόνια.

Το να εξάγει βαπτίσματα και να εισάγει πλούτο, αυτό ήταν το νόημα εκείνου του χριστιανικού ιερού πολέμου. Και παρ' όλες τις μεταβολές στα ονόματα και στις μορφές, αυτό ήταν επίσης το νόημα της «νεωτερικότητας» που προωθήθηκε με την αποικιοκρατία, η οποία αρχικά ήταν εδαφική και σήμερα είναι οικονομική.

Από αυτήν τη σύντομη ιστορική αναδρομή γίνεται προφανές ότι ο «ιερός πόλεμος» ή ο «τζιχάντ» δεν είναι ένα αποκλειστικό προνόμιο του ισλαμικού κόσμου ούτε και μια μεσαιωνική καθυστέρηση (αφού διατρέχει όλο το τόξο της σύγχρονης ιστορίας), αλλά είναι ένα τυπικό γνώρισμα των μονοθεϊστικών θρησκειών, που με ήσυχη συνείδηση βρίσκουν στο Θεό τη δικαιολόγηση των πιο ειδεχθών εγκλημάτων που διαπράττονται στο όνομά του.

Τίποτα λοιπόν δεν είναι πιο ευεργετικό από το «Θάνατο του Θεού» που διακήρυξε ο Νίτσε και που είχε αναγγελθεί, έναν αιώνα πριν, από τον αθεϊσμό του Διαφωτισμού. Ενα θάνατο (εδώ χρειάζεται να προσέξουμε πολύ) που δεν αφήνει μόνον ορφανά αλλά και κληρονόμους. Και μεταξύ αυτών των κληρονόμων είναι και εκείνοι οι οποίοι, αφού εγκαταλείφθηκε ο «ιερός πόλεμος», προσεγγίζουν σήμερα τον «δίκαιο πόλεμο». Οπου η έννοια της «δικαιοσύνης» στη διαμάχη δύο πλευρών χωρίς διαιτησία δύσκολα μπορεί να διακριθεί από την έννοια της «εκδίκησης», που περιπλέκει την ιστορία σε ένα φαύλο κύκλο, του οποίου τις τραγικές συνέπειες κανείς δεν μπορεί να φανταστεί. Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι, στο δικό τους μικρό χώρο, μας έχουν ήδη αφηγηθεί το μέλλον. Αν αποφασίσαμε ότι αυτό θα είναι το μέλλον μας, δεν έχουμε παρά να ακολουθήσουμε παθητικά την ιστορία.

Το Ισλάμ είναι ακόμα βυθισμένο στη συμβολική διάσταση, την πιο τρομερή, επειδή τα σύμβολα λειτουργούν με το νόμο τού όλα ή τίποτα, με μια θρησκευτική λογική που προβλέπει μόνο σωτηρία ή καταδίκη. Η Δύση μόλις έχει βγει από τη συμβολική διάσταση και έχει προσεγγίσει τη διαφωτιστική χρήση του λόγου, όχι χάρη στο χριστιανισμό, που μιλάει για ειρήνη χωρίς να έχει τους τίτλους γι' αυτό, αλλά χάρη στην αποχριστιανοποίηση της Δύσης, η οποία αφού εγκατέλειψε τις αποκαλυπτικές μορφές της πίστης, άρχισε να κινείται στους πιο στενούς, πιο μετριοπαθείς αν θέλετε, αλλά πιο αποτελεσματικούς δρόμους του λόγου. Ενός λόγου ο οποίος, χωρίς να διαθέτει μια προκαθορισμένη αλήθεια, δεν παραιτείται από τη σκληρή εργασία της έρευνας και της κατανόησης.

Τώρα είναι αναγκαίο η Δύση να μην αρνηθεί τον εαυτό της και τα ορθολογικά εργαλεία που κέρδισε με κόπο στη διαδρομή της ιστορίας της και να μην ξαναπέσει στο συμβολικό και στη βία, που πάντοτε συνόδευαν αυτήν την πεποίθηση για την οποία το καλό βρίσκεται όλο από τη μια μεριά και το κακό από την άλλη: «Ή με μας ή εναντίον μας», όπως λέει άστοχα ο πρόεδρος Μπους, με σαφή αναφορά στο βιβλικό γράμμα και πνεύμα που είναι πατέρας και μητέρα όλων των «τζιχάντ».

Η θεοκρατική χριστιανοσύνη του Μεσαίωνα από τη μια μεριά και η ισλαμική θεοκρατία από την άλλη είχαν μεταβιβάσει στη «νεωτερικότητα» το δικό τους οικουμενιστικό παράδειγμα. Χάρη σε ένα προνόμιο που παραχώρησε ο Θεός, ήταν καθήκον του Ισλάμ από τη μια πλευρά και της χριστιανοσύνης από την άλλη να διαδώσουν τις δικές τους πολιτισμικές μορφές ώς τα πέρατα της Γης. Δεν θα ήθελα η Δύση, η οποία θεωρεί ότι έχει απελευθερωθεί από αυτή τη λογική, χάρη στη διαδικασία της αποχριστιανοποίησης, που συντελείται εδώ και δύο αιώνες στους κόλπους της, να επαναλάβει σήμερα, με νέες μορφές και με νέες μεθόδους, τη μεσσιανική τάση με την οποία αναπτύχθηκε επί δεκαοκτώ αιώνες.

Και να επιλέξει έτσι, με τη δύναμη των όπλων και του χρήματος, μπροστά σε μια τρομερή επίθεση, το δρόμο της καταστροφής και της αφομοίωσης, προτείνοντας τον εαυτό της ως «ολότητα», αντί να συλλάβει τη δυνατότητα ανθρώπινης ανάπτυξης που ενυπάρχει στην επικοινωνία με τη «διαφορετικότητα». Σε αυτήν την περίπτωση, ο πόλεμος που προετοιμάζει η Δύση, ακόμη και αν δεν αποκληθεί «ιερός πόλεμος», σε τίποτα δεν θα διαφέρει από έναν αληθινό «τζιχάντ», γιατί όταν το καλό είναι όλο από τη μια μεριά και το κακό είναι όλο από την άλλη, το συμβολικό έχει ήδη κάνει την πιο καταστροφική ζημιά του.


ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 21/10/2001

Μονομαχία ανάμεσα σε δύο γίγαντες

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Δύο από τους πιο σημαντικούς στοχαστές του εικοστού αιώνα, ο Καρλ Πόπερ και ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, συναντήθηκαν πρόσωπο με πρόσωπο μία μόνο φορά στη ζωή τους, στις 25 Οκτωβρίου 1946, μόνο για δέκα λεπτά και η φραστική φιλονικία τους σε εκείνη την περίσταση υπήρξε τόσο έντονη ώστε προσέλαβε μυθικές διαστάσεις.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius,Dec 2009

You should read the whole article.

Η ανάγνωση ως άσκηση ελευθερίας

Image by National Media Museum via Flickr

του Θ. Γιαλκετση

Το πάθος για τις ιδέες δεν τρέφεται μόνον από την απλή μορφωτική περιέργεια, που υποκινεί τη θέληση για γνώση. Το πάθος για τις ιδέες τροφοδοτήθηκε συχνά και από την επιθυμία των ανθρώπων να αναστοχαστούν για τους όρους της κοινωνικής τους ύπαρξης ή να διεκδικήσουν την αυτονομία τους.

Οι άνθρωποι στράφηκαν προς το φιλοσοφικό ή τον κοινωνικο-πολιτικό στοχασμό, αναζητώντας απαντήσεις στα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα ή λύσεις στα προβλήματα της κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης και στα ιστορικά διλήμματα μιας εποχής. Αυτή είναι και η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου και της ανάγνωσης, η ικανότητά τους δηλαδή να μετασχηματίζουν τους ανθρώπους, τις συνειδήσεις τους και τις συμπεριφορές τους. Η ανάγνωση ως πάθος και ως άσκηση ελευθερίας είναι ο τύπος εκείνης της ανάγνωσης μέσω της οποίας οι άνθρωποι ονειρεύονται και επιδιώκουν να αλλάξουν τους εαυτούς τους, να αλλάξουν τη ζωή τους ή να αλλάξουν την κοινωνία και τον κόσμο. Είναι η ανάγνωση που τρέφεται από τα μεγάλα ρεύματα των ιδεών και υποκινείται από τις διαθέσεις, τα κίνητρα και τις ευαισθησίες που γεννιούνται από ισχυρά κοινωνικά και πνευματικά κινήματα.

Το πάθος για τις ιδέες, η ίδια η ανάγνωση ως πάθος και ως άσκηση ελευθερίας μοιάζει να υποχωρούν στις μέρες μας. Οι αιτίες γι' αυτήν την υποχώρηση δεν πρέπει να αναζητηθούν μόνο στη σαγήνη του τηλεοπτικού θεάματος ή στις αλλαγές του σύγχρονου τρόπου ζωής και στις νέες καταναλωτικές και ψυχαγωγικές συνήθειες και νοοτροπίες.

Οι βαθύτερες αιτίες εντοπίζονται ίσως σε ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα των καιρών μας: οι σύγχρονες κοινωνίες της αναπτυγμένης Δύσης αυτοπροσδιορίζονται ως ανοιχτές κοινωνίες, ως φιλελεύθερες κοινωνίες, με άλλα λόγια ως κοινωνίες που έχουν δώσει μιαν ικανοποιητική λύση στο πρόβλημα της ανθρώπινης ελευθερίας. Οι άνθρωποι όμως, την ίδια στιγμή που πιστεύουν ότι είναι ελεύθεροι, πιστεύουν ταυτόχρονα, το ίδιο σταθερά, ότι δεν μπορούν να αλλάξουν πολλά πράγματα με την κοινή της δράση, ότι δε μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά την πορεία των πραγμάτων, την υπάρχουσα κοινωνική διάταξη, τη διαχείριση των κοινών τους υποθέσεων. Το πώς μπορούν αυτές οι δύο πεποιθήσεις -ότι είμαστε ελεύθεροι και ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε τίποτα το ουσιαστικό στην κοινωνία- να υποστηρίζονται ταυτόχρονα, αυτό είναι μια λογική αντίφαση και ένα δισεπίλυτο αίνιγμα. Και τι είδους ελευθερία είναι αυτή που αποθαρρύνει τη φαντασία και τη δημιουργική δραστηριότητα, αυτή που δεν ευνοεί το στόχο και την κοινή προσπάθεια να φανταστούμε, να επινοήσουμε και να επιδιώξουμε έναν καλύτερο κόσμο;

Το πάθος για τις ιδέες, το πάθος της ανάγνωσης επιβιώνει ωστόσο και διατηρεί πάντα τη δύναμη να ανοίγει ορίζοντες και δρόμους ελευθερίας... ΠΗΓΗ: Ε-βιβλιοθήκη, 14-12-2001

Η αρμονία στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Από τα πρώτα στάδια εξέλιξής του, ο ελληνικός στοχασμός ασχολήθηκε με τις αρχές της νόησης, αλλά και του ερμηνευτικού προσδιορισμού κοσμολογικών συμβάντων. Στην προσπάθειά του αυτή, πίστεψε στη λειτουργικότητα μιας αρμονικής διαμορφωτικής διεργασίας. Αυτή τη συνέλαβε, είτε ως παράγοντα με ακατάλυτη ορμή στο σύμπαν, είτε ως ενοποιητικό στοιχείο εν μέσω διανοητικών διαδικασιών, είτε ως συνισταμένη που προκύπτει από τη θεραπεία αξιών και αρετών, με ευεργετικά για τον άνθρωπο αποτελέσματα.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Nov 2009

You should read the whole article.

Η αλήθεια για το δίκαιο

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Η ωφελιμιστική σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία διαιρείται σε αυτές τις δύο μέριμνες χωρίς να τις ενώνει, οπότε μοιραία απαξιώνει και τις δύο. Επειδή έχει εγκαταλείψει το σχέδιο γνώσης του τι είναι δίκαιο, αναζητεί τη συναίνεση περί δικαίου. Είτε αναζητεί τη συναίνεση εξισορροπώντας τα συμφέροντα, οπότε ορίζει προδιαγραφές για το δίκαιο αλλά όχι ποιες αρετές είναι δίκαιες στην πράξη. Είτε αναζητεί τις αρετές μέσα σε μια κοινότητα, οπότε ξέρει τι είναι δίκαιο αν έχω τις τάδε πεποιθήσεις, όχι τι είναι δίκαιο. spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.