Η περιπλάνηση του στοχαστή

του Θ.ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

«Να είμαστε αριστερά και παρά ταύτα να σκεφτόμαστε» έλεγε συνομιλώντας με τον Ρολάν Ζακάρ ο Κώστας Αξελός, ο μεγάλος στοχαστής, που πέθανε πρόσφατα (4 Φεβρουαρίου) στα 86 χρόνια του. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του Κώστα Αξελού, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Radical Philosophy» τον Μάρτιο του 2005.

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0fYyBNNoe
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Η φιλοσοφία και τα αδιέξοδα της σκέψης

του Ι.Ν.Μαρκόπουλου, καθηγητή της Χημικής Μηχανικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Στο προηγούμενο άρθρο μου («Το Βήμα», «Νέες Εποχές», 9.4.2000) είχα αναφερθεί στον θρυμματισμό της σκέψης και της γνώσης κατά την περίοδο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και στην υποβάθμιση της φιλοσοφίας την περίοδο αυτή, σε αντίθεση με την αδιάσπαστη και λαμπρή πορεία της κατά τους αρχαιοελληνικούς χρόνους. Στο σημερινό σύντομο κείμενό μου θα προσπαθήσω να φωτίσω κάποιες χαρακτηριστικές πλευρές της φιλοσοφίας του 20ού αιώνα· μιας φιλοσοφίας, που αν και έχει κερδίσει αρκετά από τη χαμένη, κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, αίγλη της, συνεχίζει κατά τη γνώμη μου τον δρόμο μιας αποσπασματικής θεώρησης του κόσμου, με τη σκέψη της διασπασμένη και εγκλωβισμένη σε υπαρξιακά και γλωσσολογικά αδιέξοδα.

Η άποψη ότι μπορούμε να φωτίσουμε την πραγματικότητα και να φτάσουμε στην αποκάλυψη της αλήθειας, στη γνώση των πραγμάτων, μέσα από μια καθαρά «φιλολογική» προσέγγιση, σίγουρα δεν είναι καινούργια στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος. Η σχέση της λέξης με το πράγμα ­ με το ον ­ έχει για παράδειγμα απασχολήσει τον Πλάτωνα στο έργο του «Κρατύλος». Οπως σημειώνει ο βρετανός φιλόσοφος Α. Ε. Taylor στο βιβλίο του «Πλάτων ­ Ο άνθρωπος και το έργο του» (μετάφ. Ιορδάνης Αρζόγλου, Β' έκδοση, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1992), στον πλατωνικό αυτό διάλογο ο Κρατύλος φαίνεται να υποστηρίζει ότι αρκεί να ανακαλύψουμε τα ονόματα των πραγμάτων για να οδηγηθούμε στη γνώση τους· ότι η μελέτη της γλώσσας και της σημασίας των λέξεων και των προτάσεων αποτελεί ασφαλή μέθοδο για τη φανέρωση της αλήθειας και την κατανόηση των πραγμάτων. Είναι βέβαια προφανές ότι οι συγκεκριμένοι προβληματισμοί δεν αποτελούν παρά ένα ελάχιστο μέρος της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας, μια όχι ιδιαίτερα σημαντική στιγμή της ιστορίας της. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να ανθήσει, όπως άνθήσε, η σκέψη αυτή, αν αυτοπεριοριζόταν στα πλαίσια της γλωσσικής φιλοσοφίας;

Αυτό που δεν έκανε η φιλοσοφική σκέψη κατά την αρχαιότητα, το αποτόλμησε τον 19ο και κυρίως τον 20ό αιώνα. Παραδομένη στα δίχτυα ενός γνωσιοκριτικού νεοθετικισμού, η φιλοσοφία υποχώρησε πράγματι, σε σημαντικό θα έλεγα βαθμό, στους στενόχωρους δρόμους της αναλυτικής φιλοσοφίας, επικεντρώνοντας μάλιστα το ενδιαφέρον της στον φυσικομαθηματικό λογικισμό και στη σημασιολογική ανάλυση της γλώσσας των θετικών επιστημών.

Η θεωρησιακή σκέψη αυτοπεριορίστηκε όμως και από τη στιγμή που έθεσε το οντολογικό πρόβλημα στη βάση της υπαρξιακής ανάλυσης του ανθρώπου. Ενας από τους εκφραστές αυτού του ρεύματος είναι και ο φιλόσοφος Martin Heidegger. Στο σημαντικό και καθοριστικό για την εδραίωση της φήμης του έργο «Είναι και Χρόνος» (πρόλογος - μετάφραση - σχόλια Γιάννη Τζαβάρα, 2η ανατύπωση, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 1998), που δυστυχώς δεν εμφανίστηκε όπως είχε σχεδιαστεί, ο γερμανός φιλόσοφος προσπαθεί να φτάσει στο νόημα του Είναι μέσω της μελέτης ενός ειδικού, διακεκριμένου όντος, του Εδωνά-Είναι (Dasein), της ενθαδικότητας. Η σκέψη του ­ που παρουσιάζεται μέσα από έναν σχολαστικά επεξεργασμένο λόγο, με πολλές, ενίοτε και ενοχλητικές, υφολογικές και ορολογικές ιδιαιτερότητες ­ εκφράζει ουσιαστικά μια υπαρξιακή φιλοσοφία, που έχει τις ρίζες της στο ρεύμα του γερμανικού ιδεαλισμού και στη Φαινομενολογία του Husserl.

Οπως όμως αναφέρει ο γερμανός φιλόσοφος Karl Jaspers στο βιβλίο του «Was ist Philosophie» (Εκδόσεις dtv, Μόναχο 1982), ο φωτισμός της ύπαρξης δεν είναι φιλοσοφία αλλά μόνο μια στιγμή της φιλοσοφίας. Η άποψη αυτή αποκτά ίσως ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα μια και προέρχεται από έναν μεγάλο διανοητή, που θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους επίσης εκπροσώπους του ρεύματος της υπαρξιακής φιλοσοφίας στον 20ό αιώνα.

Η φιλοσοφία δεν μπορεί επομένως να συρρικνωθεί στα στενά πλαίσια μιας οντολογίας που περιορίζει το βλέμμα της στη χαϊντεγκεριανή έννοια της πεπερασμένης ενθαδικότητας. Κάτω άλλωστε από το μυωπικό βλέμμα του υπαρξισμού τα μεγάλα προβλήματα της αιτιότητας, για παράδειγμα, και της τοπικότητας των διεργασιών ή της απειρότητας του Σύμπαντος κινδυνεύουν να περιέλθουν πλήρως στη «δικαιοδοσία» της φυσικής επιστήμης. Οπως όμως εύστοχα σημειώνει ο Ευ. Ι. Μπιτσάκης στον πρόλογο του νέου, πολύ ενδιαφέροντος βιβλίου του «Ο Δαίμων του Αϊνστάιν ­ Αιτιότητα και Τοπικότητα στη Φυσική» (Gutenberg, Αθήνα 2000), «η Φυσική και η Φιλοσοφία συναντιόνται, διατηρώντας καθεμιά το ιδιαίτερο καθεστώς της στην περιοχή των μεγάλων οντολογικών ερωτημάτων». Η φιλοσοφία επομένως δεν μπορεί να υποβιβασθεί σε θεραπαινίδα της φυσικής επιστήμης, όπως άλλωστε δεν είναι θεραπαινίδα της φιλολογίας ή της θεωρητικής ανθρωπολογίας.

Αλλά και σε ένα πρακτικότερο επίσης επίπεδο, μεταθέτοντας το κέντρο βάρους της στο υποκείμενο, η σκέψη κινδυνεύει να υποβαθμίσει το αντικείμενο, να το υποβιβάσει στο επίπεδο ενός «πρόχειρου» όντος, ενός όντος που βρίσκεται εκεί για να μας υπηρετεί, για να μας χρησιμεύει απλώς και μόνο σαν εργαλείο. Ο κόσμος χάνει έτσι το βαθύτερο νόημά του, παύει να είναι ο «κόσμος» των Πυθαγορείων, ένα κόσμημα. Αυτός ο έκπτωτος κόσμος εύκολα πλέον μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης και να οδηγηθεί ακόμη και στην καταστροφή.

Ο φιλοσοφικός στοχασμός περιέχει αλλά και υπερβαίνει τον κόσμο και τον άνθρωπο. Υπό το πρίσμα αυτό η επιστροφή στην πρωτότυπη και πάντα επίκαιρη κοσμοκεντρική φιλοσοφία των Προσωκρατικών συμβάλλει στη γονιμοποίηση της σκέψης αλλά και στη μεγάλη αναζήτηση της χαμένης της ενότητας. ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 19-10-2010

Χρειάζεται ακόμη η θρησκεία;

Image by Sailing "Footprints: Real to Reel" (Ronn ashore) via Flickr

Αυτή η νέα κατάσταση δημιουργεί ένα κενό, έναν χώρο μέσα στον οποίο τα άτομα καλούνται να πάρουν μια σειρά από αποφάσεις χωρίς τη βοήθεια της παράδοσης ή της συλλογικής ιδεολογίας. Με άλλα λόγια στην ύστερη νεωτερικότητα το άτομο καλείται, όπως το θέτει ο Anthony Giddens, «να κατασκευάσει τη δική του βιογραφία» ­ να αποφασίσει σχεδόν εκ του μηδενός ή μάλλον με βάση τη δική του ιδιοσυγκρασία για τον τρόπο της ζωής του: για το αν θα παντρευτεί ή όχι, για το αν και πόσα παιδιά θα κάνει, για το αν και σε ποια εκκλησία θα πάει, ποιο κόμμα θα ψηφίσει, ποιο «image» θα προβάλει στους άλλους μέσω της ενδυμασίας, της δίαιτας, της γυμναστικής, της πλαστικής εγχείρησης κτλ. Ξαφνικά δηλαδή το μεταμοντέρνο άτομο καλείται επί μονίμου βάσεως να καλύψει με τις δικές του δυνάμεις το κενό που η έκλειψη πρώτα της παράδοσης και μετά των συλλογικών ιδεολογιών δημιούργησε...

Read more: http://spoudasterion.pblogs.gr/#ixzz0cZd7XX2n
Under Creative Commons License: Attribution

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Η φιλοσοφία ενάντια στα είδωλα

από τον Θανάση Γιαλκέτση

Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια συνέντευξη του ιταλού φιλοσόφου Τζάνι Βάτιμο, που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «La Stampa».

- Καθηγητή Βάτιμο, η φιλοσοφία γίνεται δημόσιο γεγονός, προσελκύει κοινό. Τι συμβαίνει;

«Εγώ θα ξεκινούσα λέγοντας πολύ ωμά ότι οι άνθρωποι έχουν μπουχτίσει από την τηλεόραση, επειδή η τηλεόραση έχει εκφυλιστεί. Το διαπιστώνω στον ίδιο τον εαυτό μου. Δεν την ανάβω πλέον, όχι μόνον επειδή στην Ιταλία ανήκει όλη στον Μπερλουσκόνι, αλλά και επειδή δεν βρίσκω πλέον τίποτα που να με ενδιαφέρει. Εκτός από την πλήξη που προκαλεί η τηλεόραση, νομίζω ότι η δημοτικότητα της φιλοσοφίας εξαρτάται και από τη σοβαρότητα των προβλημάτων με τα οποία ζούμε, από τη βιοηθική ώς την πολιτική, από τον πόλεμο ώς τη σχέση ανάμεσα σε πολιτισμικά διαφορετικούς κόσμους».

- Με ποιον τρόπο η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να επιλύσουμε τα προβλήματα της νεωτερικότητας;

«Ο Βίτγκενσταϊν έλεγε ότι "η φιλοσοφία μπορεί μόνον να μας απελευθερώσει από τα είδωλα". Στο βάθος η φιλοσοφία έχει μια λειτουργία περισσότερο αρνητική παρά θετική. Ενα άτομο που έχει διαβάσει πολλή φιλοσοφία δεν είναι πάντα ένας άνθρωπος με ισχυρές πεποιθήσεις. Κατά τούτο, παράδοξα, υπάρχει ένα είδος αμφισημίας και στη διαδεδομένη επιθυμία για φιλοσοφία. Οποιος απευθύνεται στη φιλοσοφία νομίζει αληθινά ότι θα βρει ένα υποκατάστατο της θρησκείας; Οχι, δεν το νομίζω. Εγώ έχω βιώσει άμεσα αυτή τη δημοτικότητα των "φεστιβάλ φιλοσοφίας" εδώ και πολλά χρόνια. Σε αυτούς τους χώρους οι άνθρωποι δεν περιμένουν να τους εξηγήσει κάποιος το πού βαδίζει ο κόσμος ή το ποιο είναι το νόημα της ζωής. Επιθυμούν να κινητοποιηθούν ελεύθερα οι έννοιες. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την επιτυχία των φιλοσοφικών καφενείων σε πολλές μητροπόλεις του κόσμου. Το κοινό συχνάζει εκεί περισσότερο για να μιλάει παρά για να ακούει. Ακούει στην αρχή και έπειτα αρχίζει να παρεμβαίνει. Από τη φιλοσοφία οι άνθρωποι προσδοκούν μάλλον έναν χώρο διανοητικής δραστηριότητας -και με δική τους συμμετοχή- παρά μια διδασκαλία που θα την ακούσουν και θα την αποδεχθούν».

- Φαίνεται ότι η φιλοσοφία είναι κυρίως μια δυτική γνώση.

«Πράγματι, έτσι είναι. Είναι μια γνώση που αναπτύχθηκε στον δικό μας κόσμο. Ετυχε να πάω μερικές φορές στην Ιαπωνία. Ζητούσα να μιλήσω με έναν φιλόσοφο στο ινστιτούτο που με είχε προσκαλέσει. Μου έστελναν ή έναν Ιάπωνα που είχε σπουδάσει στη Χαϊδελβέργη ή έναν βουδιστή μοναχό».

- Αν από πολλές απόψεις η φιλοσοφία είναι μια δυτική μορφή γνώσης, αυτό σημαίνει ότι οι άλλοι δεν μπορούν να την κατανοήσουν;

«Δεν το πιστεύω αυτό. Η φιλοσοφία απλώς είναι μια πολιτισμική μορφή αρκετά χαρακτηριστική της Δύσης, που προσπαθεί σοβαρά να μην ταυτιστεί με τον δυτικό τρόπο ζωής. Για παράδειγμα, η ιδέα ότι διδάσκεται φιλοσοφία σε άλλα μέρη του κόσμου δεν θα συσχετιστεί και με το γεγονός ότι και εκεί υπολογίζουν τα έτη από τη γέννηση του Χριστού, εξαρτώνται από τις αμερικανικές τράπεζες, χρησιμοποιούν τα τεχνολογικά μας εργαλεία που δημιουργήθηκαν με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή επιστήμη; Είναι αλήθεια ότι πολλή επιστήμη θεμελιώθηκε σε σχέση με το ισλάμ, αλλά από ένα ορισμένο σημείο αναπτύχθηκε εδώ.

Η "παγκοσμιοποίηση" της Δύσης είναι αμφίσημη. Δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι μόνον κακή. Σίγουρα υπάρχει μια αυτοκρατορία, υπάρχει μια κυριαρχία, αλλά υπάρχει και η διάδοση επιστημονικών και φιλοσοφικών γνώσεων. Πάρα πολλοί Ινδοί μεταναστεύουν στη Δύση, ενώ ελάχιστοι δυτικοί μεταναστεύουν στην Ινδία. Δεν λέω ότι έχουμε δίκιο εμείς, αλλά πραγματικά υπάρχει μια δυτικοποίηση του κόσμου που υλοποιεί την οικουμενικότητα του φιλοσοφικού λόγου, όπως την αντιλαμβάνονταν οι πρόγονοί μας. Και, την ίδια στιγμή που την υλοποιεί, τη θέτει υπό αμφισβήτηση. Δεν μπορούμε να έχουμε την αξίωση να σκέφτονται όλοι όπως ο Αριστοτέλης ή ο Πλάτωνας».

- Η πολιτική χρειάζεται τη φιλοσοφία;

«Ο ρόλος της φιλοσοφίας είναι να αποδογματοποιεί τις πολιτικές μας βεβαιότητες. Ας πάρουμε τους μεγάλους φιλοσόφους του εικοστού αιώνα. Ο Ντεριντά, που πέθανε πρόσφατα, ήταν ένας που ποτέ δεν θα ορκιζόταν στην απόλυτη αλήθεια των θεσμών μας. Ποτέ δεν θα είχε καταλάβει το Ιράκ για να εξαγάγει τη δημοκρατία. Οι φιλόσοφοι δεν συμπεριφέρονται όπως ο Μπους. Ισως ο Χάιντεγκερ να ήθελε να εξαγάγει τον Χίτλερ, αλλά, πέρα από αστεϊσμούς, κανένας από τους μεγάλους στοχαστές της νεωτερικότητας δεν συμμεριζόταν τις δικές μας πολιτικές βεβαιότητες. Οι διαφωτιστές ίσως να ήταν οι τελευταίοι που, παράδοξα, θα μπορούσαν να είχαν σκεφτεί να εξαγάγουν τη δημοκρατία, αλλά ούτε και αυτοί, ως διαφωτιστές, δεν θα μπορούσαν να γίνουν φανατικοί και επομένως θα σκέφτονταν ότι έπρεπε πρώτα να συζητήσουν το θέμα με τους άμεσα ενδιαφερόμενους. Σε σχέση με τη δυτική πολιτική, σήμερα η φιλοσοφία έχει το μεγάλο καθήκον να μας διδάξει μία φορά πώς να νικήσουμε τις ειδωλολατρίες. Το καλύτερο στοιχείο της σύγχρονης φιλοσοφίας είναι η ερμηνευτική, ο διάλογος, η πληροφορημένη συναίνεση, η οικουμενικότητα ως γεγονός που θεμελιώνεται με τη συνεννόηση μάλλον παρά με τη φωτεινή σύλληψη μιας ιδέας».

- Η φιλοσοφία είναι και ηθική.

«Ακόμη μία φορά, η φιλοσοφία δύσκολα διδάσκει την ηθική ως σύστημα αρχών. Ας θυμηθούμε το "δαιμόνιον" του Σωκράτη. Το δαιμόνιο έλεγε στον Σωκράτη τι δεν έπρεπε να κάνει και όχι τι έπρεπε να κάνει (...)».

ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 7 - 20/02/2005