Ο άγνωστος Χαρίλαος Τρικούπης

Ηταν ο πρώτος εκσυγχρονιστής πολιτικός. Δεν παντρεύτηκε ποτέ γιατί συνάντησε τον έρωτα της ζωής του στο πρόσωπο της γυναίκας του αυστριακού πρεσβευτή στην Ελλάδα. Εζησε σαν γεροντοπαλίκαρο με την αδελφή του Σοφία. Ηταν φανατικός αναγνώστης του Δαρβίνου. Δεινός χορευτής αλλά και δεινός συζητητής για ποικίλα θέματα, από τις τάσεις της γυναικείας μόδας ως τα τελευταία έργα του Ζολά

Τα είχε όλα. Ολα όσα θα μπορούσαν να συνθέσουν έναν Ελληνα του 19ου αιώνα στην πιο εντυπωσιακή, σχεδόν μυθιστορηματική εκδοχή του.

Ηταν γιος του ηγέτη του Αγγλικού Κόμματος και πρώτου πρωθυπουργού του ελληνικού κράτους και μιας Φαναριώτισσας από βυζαντινή οικογένεια ηγεμόνων της Μολδοβλαχίας. Ανατράφηκε μέσα στην πιο γόνιμη εκδοχή της σύνθεσης δύο κόσμων. Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη το ότι υπήρξε ένας μοναδικός κοσμοπολίτης με χαρακτηριστικά και συμπεριφορές σύγχρονου ευρωπαίου αστού των καιρών του σε μια εποχή που κάτι τέτοιο σήμαινε πάρα πολλά. Και αναμφίβολα αυτό τον βοήθησε δραστικά να γίνει ο άνθρωπος που λίγο πριν από τα τέλη του 19ου αιώνα μετέτρεψε μια χώρα κυριαρχημένη από τα χαρακτηριστικά της πρώην οθωμανικής επαρχίας σε κάτι που άρχιζε για πρώτη φορά να θυμίζει σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος της εποχής.

Εφερε στην Ελλάδα τον σιδηρόδρομο, έφτιαξε το μέγα- για τα ευρωπαϊκά δεδομένα- έργο του Ισθμού της Κορίνθου, ανέπτυξε οδικό δίκτυο, αναδιοργάνωσε το κράτος, δημιούργησε θεσμούς, εκσυγχρόνισε το πολιτικό σύστημα και το στράτευμα, θεμελίωσε νέες οικονομικές δομές και δραστηριότητες αλλά και κορυφαία δημόσια κτίρια. Υπήρξε αναμφισβήτητα ένας από τους κορυφαίους ηγέτες στην ιστορία του ελληνικού κράτους. Το επαναστατικό εκσυγχρονιστικό έργο του δεν έχει τέλος, παρά το γεγονός ότι στις ημέρες του η χώρα έζησε και τη μία από τις τέσσερις πτωχεύσεις της ιστορίας της, για την οποία πάντως σίγουρα δεν έφερε εκείνος την κεντρική ευθύνη. Και όλα αυτά συνέβαιναν την ώρα που ήταν παράφορα ερωτευμένος με τη γυναίκα ενός ξένου διπλωμάτη στην Αθήνα...

Πίσω από τον πολιτικό και το έργο του ο άνθρωπος Χαρίλαος Τρικούπης παραμένει ένας άγνωστος. Αυτόν τον άγνωστο Τρικούπη επιχειρεί τώρα να φωτίσει ηβιογραφική περιήγησημε την οποία η συστηματική μελετήτρια του Τρικούπη και των αρχείων του Λύντια Τρίχα σκιαγραφεί τη ζωή του μέ σα από μια διαφορετική, πιο ανθρώπινη, πιο σύνθετη οπτική. Και το επιχειρεί μέσα από πολύ ενδιαφέρουσες, άγνωστες στους περισσοτέρους, αναφορές στη ζωή και στη δράση του, με πυκνή και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πληροφόρηση και παρατηρήσεις, αλλά κυρίως μέσα από ένα εξαιρετικά εντυπωσιακό οπτικό υλικό που, συγκεντρωμένο από πλήθος αρχεία, ξαναχτίζει τη ζωή του σε ένα βιβλίο σαν ντοκυμαντέρ, ίσως ακόμη και σαν κινηματογραφική ταινία.

Η γοητεία της βαρόνης
Στα 1880, τη χρονιά που ο Χαρίλαος Τρικούπης σχημάτισε την τρίτη κυβέρνησή του και μεταξύ άλλων επέβαλε για πρώτη φορά την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, αν και ήταν απορροφημένος όπως πάντοτε από την πολιτική, δεν ήταν μόνο από αυτήν. Ηταν κοινό μυστικό στα σαλόνια της Αθήνας ότι εκείνη τη χρονιά, σε ηλικία πενήντα ετών, ο (αν και λάτρης των γυναικών, ανύπαντρος σε όλη του τη ζωή) Τρικούπης είχε ξαφνικά συναντήσει τον μεγάλο έρωτα της ζωής του στο πρόσωπο της γυναίκας του αυστριακού πρεσβευτή στην Ελλάδα: τη βαρόνη Μαρία φον Τράουτεμπεργκ. Μια γυναίκα που κατάφερε να συναρπάσει τόσο πολύ τον Τρικούπη ώστε ο Γεώργιος Σουρής να γράψει στον Ρωμιόότι«επιθυμώ αλήθεια να δω και τον Τρικούπη, που του ΄χει γίνει τώρα ο έρωτας κουνούπι»φυσικά δεν μπορεί να ήταν τυχαία: η βαρόνη είχε μεγάλη γοητεία, ισχυρές πνευματικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες αλλά και οξεία πολιτική σκέψη. Και εκείνος μπορούσε να συζητήσει μαζί της τα πάντα...

Δεν είναι τεκμηριωμένο αν ο έρωτας αυτός τελικά εκπληρώθηκε ή παρέμεινε για πάντα πλατωνικός. Το σίγουρο είναι ότι κράτησε για όλη την υπόλοιπη ζωή του. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, στα 1896, τη χρονιά του θανάτου του Τρικούπη που πέθανε σε ένα ξενοδοχείο στις Κάννες, η βαρόνη ήταν δίπλα του. Το... «μυστήριο» της ιστορίας είναι ότι εκεί ήταν και ο βαρόνος σύζυγός της. Και σε όλα τα χρόνια που μεσολάβησαν από την αναχώρηση του ζεύγους Φον Τράουμπεργκ από την Αθήνα λόγω μεταθέσεως του πρέσβη ο Τρικούπης όχι μόνο διέθετε ένα μικρό πολεμικό πλοίο για τις κρουαζιέρες τους τα καλοκαίρια που επέστρεφαν αλλά διατηρούσε και τακτική αλληλογραφία μαζί της περιγράφοντάς της την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα. Και ίσως όχι μόνον, αν κρίνει κανείς από το γεγονός ότι η αγαπημένη αδελφή του Χαρίλαου Τρικούπη Σοφία, αν και δεν έριξε στην πυρά τα αντίγραφα των επιστολών αυτών, έλαβε την πρωτοβουλία να κόψει με το ψαλίδι ολόκληρα τμήματά τους προκειμένου να διασώσει την υστεροφημία του αδελφού της από εξομολογήσεις και λόγια που ίσως έκρινε «ανάρμοστα» για έναν μεγάλο ηγέτη.

Εχοντας σπουδάσει Νομικά στο Παρίσι, όπου εκπόνησε διδακτορική διατριβή όχι σχετική με δημόσια θέματα αλλάΠερί γάμου και ειδικώτερον περί προικός, και έχοντας ζήσει στο Λονδίνο την εποχή που ο πατέρας του Σπυρίδων ήταν πρέσβης της Ελλάδος στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Χαρίλαος Τρικούπης είχε μυηθεί από πολύ νωρίς στις απολαύσεις της μεγαλοαστικής κο σμοπολίτικης ζωής μα και στις εξίσου έντονες ανησυχίες της πρωτοπόρας σκέψης της μεταβατικής εποχής του.

Στα χρόνια του Λονδίνου
Στα χρόνια του Λονδίνου, εκτός από φανατικός αναγνώστης των έργων του Δαρβίνου, ήταν και μέλος στις σημαντικότερες λέσχες της τότε «πρωτεύουσας του κόσμου», ιδρυτικό μάλιστα μέλος στο St. James΄ Club. Εκεί έμαθε να πίνει τσάι, να ντύνεται πάντα άψογα, να αποφεύγει το αλκοόλ αλλά και το κάπνισμα. Και έβλεπε τόσο μπροστά που όταν έβαλε για πρώτη φορά φόρο στον καπνό για να ενισχύσει τα δημόσια έσοδα είπε (έχουν περάσει πάνω από εκατό χρόνια από τότε) ότι αυτό θα κάνει και καλό στην υγεία των Ελλήνων... Πάντως, όπως γράφει η Τρίχα,«ο χαρακτήρας του ήταν συγκεντρωτικός και πείσμων, μερικές φορές υπερεκτιμούσε τις δυνάμεις του και πιο συχνά υπερεκτιμούσε τις δυνάμεις των άλλων. Δεν αναγνώριζε εύκολα τα λάθη του καικυρίωςδεν ανεχόταν κριτική των αποφάσεών του, με αποτέλεσμα στη διάρκεια του πολιτικού του βίου να δυσαρεστήσει αρκετούς από τους υπουργούς του και να έρθει σε ρήξη μαζί τους».

Η απαράμιλλη εργατικότητά του, που υπήρξε καθοριστική για την πορεία της Ελλάδας στα χρόνια των πολλών πρωθυπουργιών του, είχε εκδηλωθεί από τα μαθητικά του χρόνια. Ποτέ όμως δεν τον εμπόδισε να γευθεί τις χαρές της ζωής. Είτε στο Λονδίνο είτε, αργότερα, στην Αθήνα, οι παρέες τον περίμεναν μετά τα μεσάνυχτα για να συζητήσουν μαζί του τα πάντα, ακόμη και τις τάσεις της γυναικείας μόδας, ή για να ακούσουν τα σχόλιά του για τον αιρετικό Ζολά. Και όλα αυτά στο... διάλειμμα της κύριας διασκέδασής του, που δεν ήταν άλλη από τον ατελείωτο χορό με τις κυρίες που τον πολιορκούσαν και συνωστίζονταν για να αστειευτούν μαζί του. Το πιο εντυπωσιακό όμως στοιχείο του χαρακτήρα του ήταν ότι μπορούσε ανά πάσα στιγμή να μεταμορφωθεί σε έναν ολιγόλογο, συγκρατημένο και ψυχρό άνθρωπο που κρατούσε αποστάσεις όπως εκείνες των βρετανών ευγενών δίπλα στους οποίους είχε επί χρόνια θητεύσει. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι δύο από τα συχνότερα αρνητικά σχόλια που ακούγονταν γι΄ αυτόν στην Αθήνα ήταν «Αγγλος» και «μυλόρδος»...

Στην οδό Ακαδημίας
Το σπίτι του στην Αθήνα βρισκόταν αρχικά στην Ομόνοια και αργότερα στον αριθμό 54 της οδού Ακαδημίας. Τα καλοκαίρια του, όταν βρισκόταν στην Ελλάδα, τα περνούσε κυρίως στην Αίγινα. Πολύ συχνά όμως τα περνούσε στην Ευρώπη επισκεπτόμενος τις μεγάλες πρωτεύουσες αλλά και με εξίσου μεγάλο ζήλο τα λουτρά του Μαρίενμπαντ στη Δυτική Βοημία. Στο τελευταίο και μόνον ταξίδι του, λίγο πριν από τον θάνατό του, είχε επισκεφθεί περίπου όλη την Ευρώπη: Βενετία, Μόναχο, Βερολίνο, Δρέσδη, Στοκχόλμη, Πράγα, Βιέννη, Βουδαπέστη, Σαράγεβο, Φλωρεντία, Ριβιέρα, Νίκαια, για να καταλήξει και να αφήσει την τελευταία του πνοή στις Κάννες, αφού φυσικά πρώτα είχε περάσει και πάλι για λουτρά από το Μαρίενμπαντ...

Την ώρα του θανάτου του ο ορκισμένος πολιτικός (και όχι μόνον) εχθρός του Δηλιγιάννηςπου σε πολλούς διαφεύγει πως σε νεότερη ηλικία υπήρξε στενός φίλος του Τρικούπη και ότι ίσως είχε και δεσμό με την αδελφή του Σοφία- αρνήθηκε να στείλει πολεμικό σκάφος να παραλάβει τη σορό του λέγοντας ότι τα πλοία του στόλου δεν προορίζονται για τη μεταφορά νεκρών. Οι φίλοι του, με πρώτο τον Ανδρέα Συγγρό, κάλυψαν τα έξοδα για τη μεταφορά στην Αθήνα, όπου, αν και ο Τρικούπης είχε ζητήσει μια απλή κηδεία, αυτή έγινε με τόσο κόσμο που η πρωτεύουσα δεν πρέπει να είχε δει άλλη φορά συγκεντρωμένο- ασφαλώς όχι για κηδεία, πιθανότατα δε και για κανέναν άλλον λόγο.

Ενας από τους χιλιάδες που παρέστησαν ήταν και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο οποίος φέρεται να είπε:«Ακόμη αδυνατώ να συνοικειωθώ προς την ιδέα ότι ο Χαρίλαος Τρικούπης δεν υπάρχει πλέον εν τοις ζώσιν, ότι ο κολοσσός ούτος της πολιτικής κείται νεκρός»,ενώ ο Σουρής υποκλινόταν και τον αποχαιρετούσε με τον δικό του τρόπο: «Δυο πήχες κάσσα μοναχά, σε χόρεσε και σένα, τον γίγανταωιμένα»...
ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 24-1-2010

Εκσυγχρονιστές - εθνικιστές: 100 χρόνια πόλεμος

Image via Wikipedia

I found this fascinating quote today:

Η Ιστορία επαναλαμβάνεται; Που σημαίνει: Μπορεί κανείς μελετώντας, φερ' ειπείν, την ιστορία της πατρίδας του να προβλέψει και το μέλλον της; Πρόκειται για ένα ερώτημα παλιό όσο το πρώτο ιστορικό βιβλίο του πλανήτη, αλλά ουσιαστικά αναπάντητο. Ένα είναι σίγουρο πάντως. Μερικές σελίδες της Ιστορίας της Ελλάδας είναι υπερβολικά προκλητικές. Σε βάζουν πραγματικά στον πειρασμό να κάνεις αναγωγές στο σήμερα.spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius

You should read the whole article.

Ο άγνωστος Χαρίλαος Τρικούπης

Image via Wikipedia

ΤΗΣ ΛΥΝΤΙΑΣ ΤΡΙΧΑ, δικηγόρου και ασχολουμένης με την ιστορική έρευνα

Το ανθρώπινο πρόσωπο, οι αδυναμίες και οι αρετές του πολιτικού που εδραίωσε τον κοινοβουλευτισμό στην Ελλάδα και δέσποσε στην πολιτική ζωή το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα

Ο άθλιος, ελεεινός, αυθάδης, απατεώνας, ανόητος, κεφάλας, βιοθανής, συκοφάντης, αρχοπείνης και αναίσχυντος πολιτικός, που είναι επιπλέον και λαθρέμπορος, κατάσκοπος και πλαστογράφος1, μπορεί συγχρόνως να έχει χαλύβδινο χαρακτήρα, αδάμαστη θέληση, μεγαλοφυές πνεύμα, να είναι σοβαρός και αγέρωχος και να θαυμάζεται σε Ανατολή και Δύση2; Αναφέρονται στο ίδιο πρόσωπο αυτοί οι χαρακτηρισμοί; Στον Χαρίλαο Τρικούπη. Ποιος ήταν πράγματι ο Τρικούπης;

Ξέρουμε την αποφασιστική συμβολή του στην καθιέρωση του κοινοβουλευτικού συστήματος στην Ελλάδα, το ενδιαφέρον του για τους σιδηροδρόμους και τα μεγάλα δημόσια έργα, το οικονομικό του πρόγραμμα με τα δάνεια και τους φόρους, την πολιτική του στα θέματα του αλύτρωτου ελληνισμού, την προσπάθειά του να αναδιοργανώσει τη δημόσια διοίκηση και τον στρατό. Για τον ίδιο όμως, σαν άτομο, σαν χαρακτήρα, τι ξέρουμε;

Ολες οι περιγραφές των συγχρόνων του συμφωνούν στην αυστηρή μορφή, στην άκαμπτη κορμοστασιά, στο σκούρο κοστούμι, αγγλικής εμπνεύσεως, και συνήθως, και αγγλικής κατασκευής. Ετσι τον βλέπουμε στις λίγες φωτογραφίες του που έχουν σωθεί. Το ίδιο στητός και σοβαρός στα νιάτα του και στο μεσουράνημά του. Δεν συνηθιζόταν βέβαια τότε να χαμογελάς στον φακό...

Συμφωνούν ακόμη στον ισχυρό χαρακτήρα του, στην εντιμότητά του, στην ατσαλένια θέλησή του, στη φοβερή αντοχή του, στην εργατικότητα και στη φιλομάθειά του. Μικρός συνήθιζε να ξενυχτά διαβάζοντας, αναγκασμένος να χαμηλώνει τη λάμπα του όταν άκουγε τα βήματα των γονιών του που φώναζαν και να τη δυναμώνει πάλι όταν απομακρύνονταν. Μεγάλος ξενυχτούσε δουλεύοντας. Το φως στο γραφείο του, έλεγαν, δεν έσβηνε ποτέ. Πού θα ευρεθή ένας σαν τον Τρικούπην, μονολογούσε ο Συγγρός, να μην έχη ώρας ύπνου, ώρας αναπαύσεως, καλέ να μη κοιμάται σας λέω...

Συστηματικός και οργανωμένος από τη φύση του, δεν έχανε πολύτιμο χρόνο ψάχνοντας. Ταξινομούσε μόνος του όλα τα χαρτιά του σε φακέλους και τα φύλαγε προσεκτικά στα συρτάρια του και σε ένα ντουλάπι με πολλές θυρίδες, που είχε σχεδιάσει μόνος του. Το γραφείο του επάνω το ήθελε καθαρό και τακτοποιημένο, χωρίς όγκους χαρτιών. Και ό,τι χρειαζόταν το εύρισκε αμέσως.

Εχοντας ζήσει πολλά χρόνια της νεότητάς του στο Λονδίνο, επηρεάστηκε τόσο από την αγγλική πολιτική όσο και από τον βρετανικό τρόπο ζωής και τη βρετανική ψυχραιμία και αυτοσυγκράτηση. Χαρακτηριστική είναι η διήγηση της αδελφής του Σοφίας για τον θάνατο της μητέρας τους, που πνίγηκε στην Αίγινα. Βλέποντάς την η νεαρή Σοφία έβγαλε μια σπαρακτική κραυγή που παρέλυσε τους πάντες και σταμάτησε μόνο κάτω από το επιτακτικό βλέμμα του Χαρίλαου. Το ίδιο βράδυ, μόλις βρέθηκαν μόνοι, εμβρόντητη τον άκουσε να της λέει ότι δεν περίμενε ποτέ από εκείνη παρόμοια συμπεριφορά. «Εις τοιαύτας στιγμάς δεν σκέπτεταί τις περί εαυτού, αλλά περί του τι οφείλει να πράξη», της είπε.

Δεχόταν τους φίλους του πάντοτε όρθιος, κρατώντας τα χέρια πίσω από την πλάτη του. Απέφευγε, έλεγαν, τις πολλές χειραψίες. Οταν όμως έδινε το χέρι του, η χειραψία ήταν θερμή, γενναία και αγγλική. Ετσι, χωρίς εναγκαλισμούς, αποχαιρέτησε και την αδελφή του, όταν έφυγε για το τελευταίο του ταξίδι στην Ευρώπη, μετά τη μεγάλη του εκλογική ήττα.

Παρά το αγέρωχο ύφος του, ήταν προσηνής με όλους. Στο σπίτι του όμως τους πολιτικούς του φίλους τους δεχόταν και τους εξυπηρετούσε η Σοφία. Στα χρόνια της μεγάλης ακμής του Τρικούπη, το σαλόνι της Σοφίας, που επί χρόνια δεν έβγαινε καθόλου έξω από το σπίτι, ήταν ανοιχτό από το πρωί ως το βράδυ. Οι πιο οικείοι περίμεναν ως τα μεσάνυκτα που εμφανιζόταν ο Τρικούπης για να απολαύσουν τη συντροφιά του και το πνεύμα του. Στο σαλόνι, στον πρώτο όροφο, κόσμος έμπαινε και έβγαινε συνεχώς. Στο ισόγειο, στο γραφείο του, επικρατούσε άκρα ησυχία και ηρεμία.

Αρχικά ο Τρικούπης έμενε στην Ομόνοια, στην οικία Σαρόγλου. Τα 13 τελευταία χρόνια της ζωής του τα έζησε στην οδό Ακαδημίας και Μαυρομιχάλη σε ένα νοικιασμένο σπίτι. Την περιουσία που του άφησε ο πατέρας του ο Τρικούπης είχε αναγκαστεί σιγά σιγά να την πουλήσει και πέθανε φτωχός. Είχε κληρονομήσει ένα ακίνητο στην Αθήνα, το σημερινό Ασυλο Ανιάτων, ένα σπίτι στην Αίγινα, που πουλήθηκε στον άγγλο πρεσβευτή Εγκερτον, ένα στο Μεσολόγγι, ένα στο Αργος και άλλο στο Ναύπλιο.

Ζούσε σπαρτιατικά. Κοιμόταν λίγο και ξυπνούσε νωρίς το πρωί. Του άρεσε να πίνει τσάι, ενώ απέφευγε τα οινοπνευματώδη, έτρωγε γρήγορα και πολύ λίγο και δεν κάπνιζε. Του άρεσαν τα μπιφτέκια, τα φρούτα και τα γλυκά. Συνήθιζε να μην κρατάει χρήματα επάνω του και δεν ήταν σπάταλος. Στα ταξίδια που έκανε στο εξωτερικό ως ιδιώτης έμενε, έλεγαν, προσδιορίζοντας έτσι το μέγεθος και την πολυτέλεια των δωματίων, σε δωμάτια με ένα μόνο παράθυρο.

Οταν ήρθε να εγκατασταθεί στην Ελλάδα, είχε έναν ξενικό τόνο στην ομιλία του, τον οποίο προσπάθησε να αποβάλει. Χρειάστηκε να κάνει μεγάλη προσπάθεια, σαν άλλος Δημοσθένης, για να γίνει ένας καλός ρήτορας. Διατήρησε, όμως, παρά τη βαριά φωνή του, μια περίεργη προφορά στο και. Ακούραστος, παρακολουθούσε ατέλειωτες ώρες τις συνεδριάσεις της Βουλής και φρόντιζε όταν έπαιρνε τον λόγο να είναι άριστα προπαρασκευασμένος.

Χρησιμοποιούσε αγέλαστη και αλύγιστη καθαρεύουσα, όπως έλεγε ο Παλαμάς, θεωρώντας την απλή γλώσσα κατάλληλη για την ποίηση μόνο και όχι τον πεζό λόγο. Στην ίδια γλώσσα έγραφε ακόμη και τα προσωπικά του γράμματα στην αδελφή του, που τα υπέγραφε ο αδελφός. Λιγόλογος και φλεγματικός, όταν η αδελφή του τον ρώτησε αν η μητέρα τους ήταν νεκρή, της απήντησε Το φοβούμαι, ενώ είναι γνωστές οι φράσεις του Δυστυχώς επτωχεύσαμεν και Ανθ' ημών λοιπόν βουλευτής ο κύριος Γουλιμής. Καληνύχτα σας.

Προσαρμοζόταν εύκολα στις περιστάσεις και αδιαφορούσε για το ότι τον ονόμαζαν Πετρέλαιο, Φορομπήχτη, Μογγόλο, Ξένο, Αγγλο, Εγγλέζικο κεφάλι και Μυλόρδο. Θα με ανεχθούν μέχρι να αρχίσω να τους φορολογώ και μετά θα με ρίξουν, είχε πει σε έναν φίλο του άγγλο δημοσιογράφο, και κατέθεσε στη Βουλή σωρεία φορολογικών νομοσχεδίων. Οταν αποφάσιζε κάτι που θεωρούσε σωστό, δεν τον σταματούσε τίποτε.

Ηταν, όμως, όντως ο Τρικούπης τόσο αυστηρός και δύσκαμπτος; Παρά τη γενικώς κρατούσα άποψη, φαίνεται πως όχι.

Γελούσε συχνά και το γέλιο του ήταν ζεστό και ηχηρό. Καλό και ζωηρό τον περιγράφει στα νεανικά του χρόνια ο ξάδελφός του Νικόλαος Μαυροκορδάτος. Αργότερα, διαβάζοντας τις εφημερίδες της εποχής, διαπιστώνουμε ότι δεν έλειπε από κανένα χορό ­ που στις αρχές του χρόνου και στις απόκριες γίνονταν σχεδόν σε καθημερινή βάση ­ και ότι μάλιστα διασκέδαζε ιδιαίτερα αστειευόμενος με τις κυρίες, που κυριολεκτικά τον πολιορκούσαν, και χορεύοντας. Και αν δεν πήγε σε κάποιο χορό του Συγγρού, αυτό έδειχνε απλώς και μόνο την αποδοκιμασία του που ο Συγγρός τις περασμένες μέρες δεν τάχθηκε μαζί του στη Βουλή...

Απορροφημένος από την πολιτική, δεν παντρεύθηκε ποτέ. Στη δεκαετία όμως του 1880, όταν είχε πια συμπληρώσει τα 50 του χρόνια, φαίνεται ότι ερωτεύθηκε την 25χρονη ωραία βαρόνη φον Τράουτενμπεργκ, τη σύζυγο του αυστριακού πρεσβευτή, και ο τρυφερός αυτός δεσμός ­ που πιθανώς να ήταν και μόνο πλατωνικός ­ κράτησε ως τον θάνατό του. Δεν είναι τυχαίο ότι το ζεύγος φον Τράουτενμπεργκ βρισκόταν δίπλα του στις Κάννες τις τελευταίες στιγμές του, ότι η βαρόνη ήταν εκείνη που συνεννοείτο με τον γιατρό και ότι στη βαρόνη ανέθεσε ο Τρικούπης να κάψει ορισμένα χαρτιά του λίγο προτού πεθάνει. Ούτε είναι τυχαίο ότι στα δύο - τρία γράμματά του προς τη βαρόνη που σώζονται η αδελφή του Σοφία φρόντισε να κόψει με το ψαλίδι οποιαδήποτε προσωπική αναφορά και να σβήσει επιμελέστατα το όνομά της, όπου ήταν γραμμένο, πράγμα που δεν έχει κάνει σε κανένα άλλο έγγραφό του. Διαφωνούσε με τον δεσμό; Δεν ήθελε να εκθέσει την αδυναμία του αδελφού της στις επόμενες γενιές; Ποιος ξέρει... Στην ωραία βαρόνη αναφέρεται και ο Σουρής όταν γράφει:

Επιθυμώ αλήθεια να δω και τον Τρικούπη

που τούχει γίνη τώρα ο έρωτας κουνούπι...

Σε νεότερα δημοσιεύματα έχουν αναφερθεί και άλλοι δεσμοί του, με παντρεμένες πάντα γυναίκες: με τη σύζυγο του λόρδου Πάλμερστον στα νεανικά του χρόνια και με τη σύζυγο άλλου αυστριακού πρεσβευτή, του βαρόνου Κότζεκ, αργότερα. Οι αναφορές όμως αυτές γίνονται χωρίς την παράθεση κάποιου αξιόπιστου στοιχείου και έχουμε κάθε λόγο να μην τις πιστέψουμε: στα νεανικά του χρόνια ο Τρικούπης διαπραγματεύθηκε την ένωση των Ιονίων και κατάφερε να τροποποιήσει ορισμένους όρους, έτσι ώστε η συνθήκη που υπογράφηκε να θεωρηθεί μεγάλη διπλωματική του επιτυχία. Η επίκληση ενός δεσμού με την λαίδη Πάλμερστον και η απόδοση της διπλωματικής του επιτυχίας στην παρέμβασή της αποσκοπεί μάλλον στη μείωση της σημασίας των προσωπικών ικανοτήτων του. Δεν φαίνεται να στηρίζεται σε κανένα γεγονός παρά μόνο στο ότι ο νεαρός Τρικούπης διατηρούσε κοινωνικές σχέσεις με την οικογένεια Πάλμερστον. Οσον αφορά δε τον δεσμό του με τη βαρόνη Κότζεκ, πέρα από το ότι προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι φέρεται να δημιουργεί διαδοχικά δεσμό με όλες τις γυναίκες των αυστριακών πρεσβευτών, η σαφής χρονική του τοποθέτηση πριν από αυτόν με τη βαρόνη Τράουτενμπεργκ αποδεικνύει από μόνη της το ανυπόστατον του δεσμού, καθώς ο Κότζεκ ήρθε στην Αθήνα μετά τον Τράουτενμπεργκ.

Ολα του τα χρόνια ο Τρικούπης τα έζησε με την αδελφή του Σοφία, που τον αγαπούσε υπερβολικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι όχι μόνο στα γράμματά της προς τρίτους αλλά και στις προσωπικές της σημειώσεις, όποτε αναφερόταν σε αυτόν, έγραφε το Αδελφός με Α κεφαλαίο.

Η Σοφία είχε εξαιρετική ανατροφή και μόρφωση και με την ευφυΐα της, τη γλυκύτητά της και την καλοσύνη της βοηθούσε πολλαπλά τον Χαρίλαο στις πολιτικές του επιδιώξεις. Ηταν γι' αυτόν αδελφή και φίλη, οικοδέσποινα, γραμματέας και συνεργάτις.

Του Τρικούπη του άρεσε η ζωή στην εξοχή, το κολύμπι, το ψάρεμα ­ κυρίως η συρτή ­ και το κυνήγι. Κυνηγούσε αγριοπερίστερα στην Αίγινα και πάπιες στη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου. Η Σοφία Τρικούπη σε προσωπικές σημειώσεις της τον περιγράφει να στέκεται ασπροντυμένος στη μέση της βάρκας τους και να κοιτάζει χαμογελώντας τα σκυλιά του να κολυμπούν με τη λεία τους στο στόμα, ενώ δίπλα του η ίδια λυπόταν τα ωραία περιστέρια.

Αγαπούσε πολύ τα σκυλιά και διηγούνται ότι σε κάποιο ταξίδι του βλέποντας έναν σκύλο να πέφτει στη θάλασσα και να κινδυνεύει να πνιγεί ζήτησε από τον καπετάνιο να σταματήσει για να τον μαζέψουν. Ο καπετάνιος δεν φάνηκε τόσο πρόθυμος και ο Τρικούπης για να τον εξαναγκάσει να σταματήσει έβγαλε το σακάκι του και πήδηξε και ο ίδιος στο νερό.

Του άρεσε πολύ το διάβασμα, διάβαζε καθημερινά τις κυριότερες ελληνικές εφημερίδες και καταβρόχθιζε τις αγγλικές. Στις συναναστροφές όπου ήταν περιζήτητος, καθώς ήταν δεινός causeur, εντυπωσίαζε τους συνομιλητές του με τις γνώσεις του γύρω από καλλιτεχνικά θέματα, τις κρίσεις του για τα μυθιστορήματα του Ζολά ή τις αναλύσεις του για τον Φάουστ του Γκαίτε. Στις παρέες του ήταν ομιλητικός και εύχαρις, μιλούσε ακόμη και για τη γυναικεία μόδα, έλεγε αστεία, γελούσε. Ηξερε τέλεια αγγλικά και γαλλικά και καλά γερμανικά και ιταλικά. Παρακολουθούσε με ενδιαφέρον τις θεωρίες του Δαρβίνου και του Σπένσερ, του άρεσε όμως και να αφήνεται στη φλυαρία του γέροντα Ξύδη, του κουρέα του.

Σε στιγμές απολογισμού του έργου του και της ζωής του ο ίδιος σκεπτόταν ότι μετά από έναν αιώνα όλη αυτή η περίοδος της προσωπικής του κυριαρχίας στον πολιτικό βίο της Ελλάδας θα αναφέρεται στην παγκόσμια ιστορία με λίγες μόνο γραμμές. Και στις γραμμές αυτές το όνομά του ούτε που θα αναφέρεται!

Φαντάζομαι ότι θα αισθανόταν δικαίωση μαθαίνοντας ότι η Βουλή κήρυξε το 1996 έτος Τρικούπη και ότι οι έλληνες ιστορικοί εξετάζουν επισταμένως την περίοδο αυτή από όλες τις πλευρές: την οικονομία, την πολιτική, τα κοινωνικά ρεύματα, τις πνευματικές ενασχολήσεις. Το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα είναι τα τρικουπικά χρόνια. Το όνομά του αναφέρεται παντού και ακόμη και όσοι διαφωνούν με ορισμένες πολιτικές ή οικονομικές επιλογές του αναγνωρίζουν ότι αυτός ήταν η μορφή που δέσποζε στην εποχή του. (ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 18 Αυγούστου 1996)