Όταν το Σήμερα αφανίζει το Αύριο

του Μάριου Πλωρίτη

ΘΕΛΕΤΕ να το πείτε «οικονομία της φύσης», θέλετε να το πείτε «εθελοτυφλία», θέλετε να το πείτε «συμφέρον», ένα είναι βέβαιο: πως η έγνοια για το δύσβατο Σήμερα μάς εμποδίζει να νοιαστούμε για το επερχόμενο, τραχύτατο Αύριο...

Εδώ γράφουμε αυτά που θέλουμε να εμφανίζονται μετά το "Διαβάστε περισσότερα".

Από τον Υμηττό στην Κοπεγχάγη

Image by Kaysse via Flickr

του Θεόδωρου Δ. Παπαγγελή
καθηγητή του Τμήματος Φιλολογίας
στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Πολλοί από αυτούς που διασκέπτονται αυτές τις μέρες στην Κοπεγχάγη για την κλιματική αλλαγή και τα παρεπόμενά της, αρκετοί ακτιβιστές αλλά και μια σημαντική μερίδα ενδιαφερομένων, θα είναι πεπεισμένοι ότι το επαπειλούμενο οικολογικό «ολοκαύτωμα» είναι αδιανόητο έξω από το ιστορικό πλαίσιο της εκβιομηχανισμένης νεoτερικότητας και της θεριεμένης τεχνολογίας μας.

Και στην περίπτωση αυτή είναι προφανώς εύλογο να υποθέτει κανείς ότι όσο πιο παλιά τόσο πιο καλά: πυκνά και ακούρευτα ρουμάνια, αμόλευτες λίμνες, γάργαρες ποταμίσιες ροές, θαλεροί λειμώνες, ακμαία στη νιότη της χλωρίδα και πανίδα, σε χρόνους και καιρούς που δεν ήξεραν τίποτε για ρύπους και εκπομπές και οι συνολικοί φιλοξενούμενοι του πλανήτη μοιάζαν με ακροβολισμένους ερημίτες σε σύγκριση με το σύγχρονο υπερσυγκεντρωμένο ανθρωπομάνι. Και δεν χρειάζεται να πάμε πίσω ως τα άχραντα της πλειστοκαίνου και της παλαιολιθικής. Ο κλασικός Σωκράτης του Πλάτωνα βρίσκει ειδυλλιακή αναψυχή, μεσημβρινή ανάπαυση και χορωδιακή παράσταση από τζιτζίκια στις όχθες τουΙλισσού, όχι και τόσο μακριά από τα φιλοσοφικά και τα άλλα στέκια της αθηναϊκής αγοράς.

Αλλά είναι αυτός ο ίδιος Πλάτων που μας δίνει και την πρώτη μαρτυρία για την αποψίλωση του Υμηττού· και αν πρέπει να πιστέψει κανείς τον πολυταξιδεμένο και τουριστικά πολυμαθή Παυσανία, κάπου πέντε αιώνες αργότερα τα «πράσινα αξιοθέατα» ήταν μειοψηφία μέσα στο ελλαδικό τοπίο. Θα ήταν, ασφαλώς, παρακινδυνευμένο να εντοπίσει κανείς συστηματικό οικολογικό προβληματισμό στα λογοτεχνικά, πραγματολογικά ή τεχνικά κείμενα της ελληνορωμαϊκής Αρχαιότητας, σκέψεις, ωστόσο, και ιδέες σχετικού ενδιαφέροντος κυκλοφορούν στον Αριστοτέλη και τον Θεόφραστο, και είναι ο δεύτερος που χρησιμοποιεί τον όρο «οικείος» για να επισημάνει την ειδική σχέση ενός φυτικού είδους με το περιβάλλον στο οποίο το συγκεκριμένο είδος ευδοκιμεί καλύτερα. Δεν αποκλείεται ο πολυσχιδής φυσιοδίφης Εrnst Ηaeckel, που είχε κλασική παιδεία και που χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο «οικολογία» το 1866, να είχε υπόψη του τα συμφραζόμενα στα οποία ο Θεόφραστος είχε δώσει αυτήν την τεχνική χροιά στη λέξη «οικείος».

Τη σπανιότητα σχετικών πληροφοριών από την Αρχαιότητα την αντισταθμίζουν, πάντως, σύγχρονες ιστορικές μελέτες με οικολογική αιχμή, και τα ευρήματά τους- αποτέλεσμα συνδυαστικής ιστορικής, αρχαιολογικής, γεωλογικής και ανθρωπολογικής διερεύνησης- απέχουν πολύ από το να προβάλλουν μιαν εικόνα αρμονίας ανάμεσα στον ανθρώπινο παράγοντα και το φυσικό περιβάλλον. Ορισμένες φιλοσοφικές και θρησκευτικές αντιλήψεις, όπως αυτές που εκπροσωπούσαν οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι, για παράδειγμα, ενθάρρυναν μια σεβαστική στάση απέναντι στη Φύση, και το μοτίβο της ανθρώπινης παρεμβατικότητας ή της τεχνολογικής επινόησης που διασαλεύoυν τη θεόθεν φυσική τάξη των πραγμάτων αντηχεί συχνά, και με σχετλιαστικούς τόνους, στη λογοτεχνία, είναι ωστόσο δύσκολο να πιστέψουμε ότι αυτό το είδος περιβαλλοντικής ευσέβειας επηρέαζε την πρακτική διαχείριση των φυσικών πόρων περισσότερο από ό,τι οι σύγχρονες οργανώσεις και η πράσινη αντιπολίτευση ανέστειλαν ή διαφοροποίησαν την χρησιμοθηρία κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Ειδικότερα για τον ανθρωπογεωγραφικό χώρο της μεσογειακής λεκάνης, οι απτές μαρτυρίες που διαθέτουμε συνθέτουν ένα οικείο σκηνικό αποψίλωσης των δασών, διάβρωσης του εδάφους και γεωργοκτηνοτροφικής υπερεκμετάλλευσης. Η μαζική υλοτόμηση υπαγορευόταν από τις στρατιωτικές, κυρίως, ανάγκες. Οταν, στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, η Αμφίπολη έπεσε στα χέρια των Σπαρτιατών, οι Αθηναίοι βρέθηκαν σε δυσχερή θέση επειδή τα εκτεταμένα δάση της συγκεκριμένης περιοχής παρείχαν άφθονη ξυλεία για ναυπήγηση πολεμικών πλοίων. Αλλά τον τίτλο του οικολογικού ολετήρα διεκδικούν με μεγαλύτερες ίσως αξιώσεις τα ρωμαϊκά στρατεύματα κατοχής στη Γαλατία, που εξαφάνισαν τεράστιες δασικές εκτάσεις προκειμένου να αποφύγουν ενέδρες από τις ντόπιες αντιστασιακές δυνάμεις. Οι αρχαίοι ιστορικοί μιλούν για μετακινήσεις πληθυσμών που οφείλονταν στην προοδευτική ερημοποίηση ολόκληρων περιοχών, ενώ δεν λείπουν πληροφορίες για εντατική θηρευτική δραστηριότητα που οδήγησε στην εξάλειψη ειδών της πανίδας σε συγκεκριμένες γεωγραφικές ζώνες. Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι τα αιματηρά «σόου» της αυτοκρατορικής Ρώμης με το τακτικό πρόγραμμα θηριομαχιών υπήρξαν για πολλές δεκαετίες ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους η βόρεια Αφρική είδε την άγρια πανίδα της να συρρικνώνεται κατά τους ιστορικούς χρόνους.

Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι ο συνδυασμός πολιτισμικής θεώρησης του φυσικού περιβάλλοντος, διαθέσιμης τεχνολογίας και κοινωνικής οργάνωσης κατά την ελληνορωμαϊκή Αρχαιότητα ήταν τέτοιος που διατάραξε σοβαρά τις ισορροπίες του μεσογειακού οικοσυστήματος και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την παρακμή του κλασικού πολιτισμού, ενώ, τα τελευταία χρόνια, η περιβαλλοντική παράμετρος θεωρείται όλο και πιο σημαντική για την ερμηνεία σημαντικών ιστορικών εξελίξεων, όπως είναι, για παράδειγμα, η οικονομική και πολιτική παρακμή της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής επικράτειας. Αν και υπάρχουν εικασίες και εκτιμήσεις για την αρνητική επίδραση περιόδων όπου σημειώθηκαν αισθητές κλιματικές αλλαγές, αυτό που θεωρείται βέβαιο είναι η ενοχή του ανθρωπογενούς παράγοντα σε αλλεπάλληλους κύκλους οικολογικών κρίσεων.

Είναι πολύ πιθανό ότι η εμφατική ανάγνωση της Ιστορίας από αυτή τη σκοπιά αποτελεί παραπροϊόν της σημερινής οικολογικής συνειδητοποίησης, η οποία κάποτε τείνει να εμφανίζεται με χαρακτηριστικά «φονταμενταλιστικής» βεβαιότητας. Ανεξάρτητα από αυτό, όμως, το αφήγημα της ανθρώπινης «κερδοσκοπίας» και αλαζονείας απέναντι στη διαθεσιμότητα του φυσικού περιβάλλοντος, στη διαχρονική του διάσταση είναι χρήσιμος γνώμονας για όλους τους ενδιαφερομένους και, πρώτα από όλους, για τους διασκεπτομένους της Κοπεγχάγης.ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 13-12-2009

Άνθρωπος & Φύση

Image by Per Ola Wiberg (Powi) via Flickr

I found this fascinating quote today:

«Ναι, η Γη γίνεται ένα αντικείμενο που βρίσκεται απέναντί μας. Αν όχι εχθρός, σίγουρα ένα πρόβλημα. Στα ελληνικά αυτή η λέξη σημαίνει "βρίσκομαι απέναντι". Επομένως αντί να γίνει ένας εχθρός, μπορεί να γίνει σύμμαχος. Η ιδέα του "Φυσικού Συμβολαίου" ήταν ακριβώς αυτή: να σταματήσουμε να θεωρούμε τον πλανήτη ως ένα παθητικό αντικείμενο, αλλά ως έναν σύμμαχο».spoudasterion.pblogs.gr, Ludus Literarius, Nov 2009

You should read the whole article.

Η «ηθική» σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον

Σε μια εποχή που η ηθική του ανθρώπου υποβαθμίζεται, κατακερματίζεται και αμφισβητείται, αναδύεται η ηθική του περιβάλλοντος, απαιτώντας σεβασμό σε κάθε μορφή ζωής, σε κάθε δημιούργημα πάνω στον πλανήτη.

Η ηθική του περιβάλλοντος διδάσκεται και στα ελληνικά πανεπιστήμια από ανθρώπους ευαισθητοποιημένους στο θέμα «Περιβάλλον». Ένας από αυτούς είναι ο αναπληρωτής καθηγητής Χημείας Απόστολος Μαρούλης και η επίκουρη καθηγήτρια Χημείας Κωνσταντίνα Χατζηαντωνίου-Μαρούλη, οι οποίοι διδάσκουν μεν Οργανική Χημεία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά αφιερώνουν χρόνο στη μελέτη και τη διδασκαλία της «Πράσινης Χημείας», με την οποία συσχετίζεται η περιβαλλοντική ηθική.

Ως ηθική ορίζουμε το σύνολο των κανόνων συμπεριφοράς που γίνονται αποδεκτοί από μία κοινωνία. Η περιβαλλοντική ηθική αφορά την ηθική σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον, δηλαδή το έδαφος, το νερό, τα ζώα, τα φυτά, ακόμα και τους βράχους. Η περιβαλλοντική ηθική πραγματεύεται την εγγενή αξία των πραγμάτων ως αυτοσκοπό, ανεξάρτητα από το αν είναι χρήσιμα ως μέσα για άλλους σκοπούς. Οι σημαντικότερες θεωρίες περιβαλλοντικής ηθικής αναφέρει ο κ. Μαρούλης είναι η Ανθρωποκεντρική, η Ζωοκεντρική και η Βιοκεντρική.

Ανθρωποκεντρική Ηθική
Στην Ανθρωποκεντρική Ηθική ο άνθρωπος αναγνωρίζεται ως η μόνη σημαντική ηθική οντότητα, ο άνθρωπος αποτελεί τον κατ’ εξοχήν ηθικό αξιολογητή του περιβάλλοντος και των στοιχείων που το αποτελούν. Όταν ακούμε να λέγεται –και το ακούμε τακτικά– ότι αυτή η Γη δεν είναι δική μας, «την έχουμε δανειστεί από τα παιδιά μας», ακόμη και σ’ αυτήν την καθαρά αλτρουιστική περίπτωση ο άνθρωπος αποτελεί το κεντρικό στοιχείο. Πάρα πολλοί και κυρίως οι επικριτές του χριστιανισμού συσχετίζουν την ανθρωποκεντρική θεώρηση με τη χριστιανική θρησκεία, λέγοντας ότι αυτό που αναφέρεται στη Γένεση «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε την Γην» έδωσε το ηθικό δικαίωμα να θεωρείται ο άνθρωπος ως ο δεσπότης της δημιουργίας. Έτσι δεν είναι τυχαία η νοοτροπία που αντανακλούν οι εκφράσεις του τύπου: «ο άνθρωπος δάμασε τη φύση, δάμασε το περιβάλλον», αντί των εκφράσεων «τι ωραία που εναρμονίστηκε με το περιβάλλον» στην περίπτωση κατασκευής π.χ. ενός φράγματος ή ενός γεφυριού.

Ζωοκεντρική Θεωρία
Η Ζωοκεντρική Θεωρία ασπάζεται ότι ηθική υπόσταση έχουν ακόμα και τα ζώα, επομένως δεν έχουμε δικαίωμα να τα βλάπτουμε άμεσα ή έμμεσα. Η Ζωοκεντρική Θεωρία εξισώνει ανθρώπους και ζώα από την άποψη αυτή. Η υιοθέτησή της έχει αποτέλεσμα τη χορτοφαγία, την εξάλειψη του κυνηγιού και τη μη χρήση των ζώων ως πειραματόζωων. Ο Gandhi έτρωγε αυγά μόνον όταν δεν ήταν γονιμοποιημένα, καθώς θεωρούσε ότι και το έμβρυο που υπάρχει μέσα στο γονιμοποιημένο αυγό ενέχει ζωή.

Βιοκεντρική Θεωρία
Στη Βιοκεντρική Θεωρία κάθε μορφή ζωής έχει αυθύπαρκτη αξία και ηθική υπόσταση κατέχει οποιαδήποτε βιολογική μονάδα διατηρεί την ακεραιότητά της. «Ο Κανόνας του Σεβασμού της Ζωής» του Albert Schweizer, όπου αναφέρει ότι ακόμα και ένα μικρόβιο αξίζει προστασίας και σεβασμού, αποτέλεσε τον πρόδρομο της Βιοκεντρικής Θεώρησης.

Κοινωνική Οικολογία
Η Κοινωνική Οικολογία έχει κύριο εκφραστή της τον Bookchin. Στο βιβλίο του «Η Φιλοσοφία της Κοινωνικής Οικολογίας» πρεσβεύει ότι οι κοινωνίες με υψηλό βαθμό ιεράρχησης είναι πιθανό να καταχραστούν και να βλάψουν το περιβάλλον. Η ιδέα της επικυριαρχίας πάνω στη φύση μπορεί να ξεπεραστεί κατά τον Bookchin μόνο με τη δημιουργία μιας κοινωνίας, χωρίς ταξικές και ιεραρχικές δομές, σχολιάζει ο Απόστολος Μαρούλης.

Βαθιά Οικολογία
Τη Βαθιά Οικολογία μπορεί να τη γνωρίσει κανείς αποφατικά, δηλαδή ορίζοντας το τι δεν είναι. Δεν είναι, λοιπόν, ίδια με την κλασική οικολογία που γνωρίζουμε στη Δύση και που χαρακτηρίζεται ως Ρηχή Οικολογία. Η Ρηχή Οικολογία κατά το Νορβηγό φιλόσοφο Arne Naess χαρακτηρίζεται από τη χρησιμοθηρική προσέγγιση του περιβάλλοντος, που έχει στόχο τον αγώνα ενάντια στη ρύπανση και τη μείωση των πόρων, δηλαδή το ευ ζην, την υγεία και την ευημερία των ανθρώπων των ανεπτυγμένων χωρών. Η Βαθιά Οικολογία έχει στοιχεία από την επιστήμη της οικολογίας, την εθνοφιλοσοφία, τον ανατολικό μυστικισμό και τις διδαχές του Gandhi. Η ταυτοποίηση του ανθρώπινου εγώ με τη φύση θεωρείται ως η μόνη λύση. Από την ιδεολογική πλατφόρμα της πλατιάς οικολογίας αξίζει να επισημάνουμε ότι «θα πρέπει να υπάρξει ιδεολογική αλλαγή στην εκτίμηση της αξίας της ποιότητας της ζωής και ότι η ευημερία της ανθρώπινης ύπαρξης στη Γη έχει πνευματική αξία».

Οικοφεμινισμός
Ο οικοφεμινισμός έχει ως κυριότερο γνώρισμά του τη θέση εκείνη σύμφωνα με την οποία υπάρχουν σχέσεις αντιστοιχίας ανάμεσα στην επιβολή των ανδρών επί των γυναικών και της επιβολής του ανθρώπου επί της φύσης. Οι άνδρες θεωρούνται υπεύθυνοι για την οικολογική καταστροφή, καθώς κατείχαν και κατέχουν αποκλειστικά την εξουσία στα χέρια τους. Άρα, η σωστή αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών θεμάτων προϋποθέτει μια πιο θηλυκή προσέγγιση και κουλτούρα.

Οικοθεολογία
Η οικοθεολογία είναι μια θεολογική, οικολογική ηθική και καθορίζεται ανάλογα με τα πιστεύω της κάθε θρησκείας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, διά στόματος του Μακαριστού Οικουμενικού Πατριάρχου Δημητρίου, το 1989, κήρυξε την 1η Σεπτεμβρίου ως Ημέρα Προστασίας του Περιβάλλοντος. Όπως αναφέρει ο κ. Μαρούλης «λέγεται ότι εκείνη την ημέρα αναπέμπουμε προσευχές για όλη τη δημιουργία». Ανάλογο ενδιαφέρον υπάρχει και από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, ο οποίος δραστηριοποιείται σε θέματα περιβάλλοντος. Όλες οι θρησκείες θεωρούν ότι η Δημιουργία είναι έργο του Θεού και ως έργο του Θεού και μόνον πρέπει να προστατευθεί, και από αυτή τη θεώρηση απορρέει ο σεβασμός όλων των θρησκειών για το περιβάλλον. Ο Ισλαμισμός π.χ. πρεσβεύει την πράσινη jihad (ιερός μουσουλμανικός πόλεμος) για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής κρίσης.

Στο σημείο αυτό ο κ. Μαρούλης επισημαίνει την ασκητική στάση που διαπνέει την Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και ότι το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» της Γενέσεως, που κρίθηκε αρνητικά από ορισμένους, έχει συνέχεια. Στη Γένεση αναφέρεται επίσης παρακάτω ότι ο άνθρωπος τοποθετήθηκε στον Παράδεισο με σκοπό «εργάζεσθαι αυτόν και φυλάσσειν», δηλαδή του δόθηκε ένας ρόλος να εργάζεται εκεί, να δραστηριοποιείται, να καλλιεργεί, να «τιθασεύει», αλλά και ένας ρόλος σημαντικότερος: να τον φυλάσσει. Συνεπώς είναι κάτι παραπάνω από ένας κατακτητής, βιαστής, όπως κρίθηκε από ορισμένους. Περισσότερο ή το ίδιο σημαντικός είναι ο ρόλος του ανθρώπου, ως φύλακα της δημιουργίας.

Στην καθ’ ημάς Ανατολή οι πατέρες είχαν την προσέγγιση ότι όλα τα πράγματα της δημιουργίας αξίζουν προστασίας και φροντίδας, ακόμα και η άψυχη ύλη, γιατί με τη μορφή της ύλης ήρθε και ο Θεός στη Γη, επομένως δεν μπορεί παρά η ύλη ως δημιούργημα του Θεού να αξίζει σεβασμού. Με μία έννοια, εμείς με την παράδοσή μας, ως Ανατολή, έχουμε γλιτώσει από τους σκοπέλους που μας έβαλε η καρτεσιανή προσέγγιση, «σκέφτομαι άρα υπάρχω», επομένως «όποιος δεν σκέπτεται δεν υπάρχει», άρα όποιος δεν υπάρχει ποιος ο λόγος να στεναχωριέσαι εάν εξαφανιστεί, αφού δεν υπάρχει; Έτσι το είδαν οι Δυτικοί, μέσα από την εξέλιξη κυρίως της τεχνικής, εξηγεί ο κ. Μαρούλης.

Σημαντικές θέσεις της περιβαλλοντικής ηθικής
Ιδιαίτερη σημασία έχουν κάποιες θέσεις της περιβαλλοντικής ηθικής που διατυπώθηκαν στον οικοκεντρισμό του Aldo Leopold. Το 1949 δημοσίευσε ένα δοκίμιο, την «Ηθική της Γης», που αποτελούσε μέρος του βιβλίου του με τίτλο «Ημερολόγιο της Αμμώδους Κομητείας». Εκεί αναφέρει ότι υπάρχει μια ηθική σχέση με τη Γη, η οποία προϋποθέτει αγάπη, σεβασμό, αναγνώριση. Είναι περίφημος πια ο ορισμός του για το πώς μπορεί να χαρακτηρισθεί ως σωστή ή μη μια στάση απέναντι στο περιβάλλον. Αναφέρει επί λέξει: «…κάτι είναι σωστό, όταν τείνει να διατηρήσει την ομορφιά, την ολότητα, τη σταθερότητα και την ομορφιά της βιοτικής κοινωνίας. Είναι λάθος ό,τι δεν τείνει προς αυτά». Όπως όλοι οι μεγάλοι ορισμοί δεν είναι τυφλοσούρτης, καθώς το τι τείνει να διατηρήσει τη σταθερότητα, την ολότητα και την ομορφιά είναι πολύ δύσκολο να το δεις σε μια κατάσταση, όπου π.χ. ένα είδος καταστρέφει ένα άλλο ή έχει υπερπολλαπλασιαστεί. Με κάποια διαφορετικά κριτήρια, ωστόσο, μπορείς να δεις και μέσα σ’ αυτές τις καταστάσεις τι συντελεί τελικά στην ολότητα.
ΠΗΓΗ: εφημ. ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, 4/01/09

Αμφίδρομη σχέση οικονομίας και περιβάλλοντος

του  Ευτύχιου Σαρτζετάκη,

Αναπληρωτή καθηγητή οικονομικών του περιβάλλοντος στο πανεπιστήμιο Μακεδονίας

Είναι πλέον πέρα από κάθε αμφισβήτηση ότι ακόμη και προβλήματα πολυσύνθετα όπως οι κλιματικές αλλαγές οφείλονται στην ανθρώπινη δραστηριότητα. Για πολλά χρόνια είχαμε την ψευδαίσθηση ότι η συνεχής μεγέθυνση της οικονομικής δραστηριότητας είναι δυνατή και ως εκ τούτου θέσαμε ως πρωταρχικό στόχο τη μεγέθυνση του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος. Έχοντας απορροφηθεί από αυτή την προσπάθεια παραβλέψαμε δύο σημαντικούς περιορισμούς τους οποίους θέτει το οικοσύστημα: την περιορισμένη ποσότητα φυσικών πόρων που μπορεί να μας παρέχει και την επίσης περιορισμένη δυνατότητα αφομοίωσης των ρύπων που δημιουργούνται από την παραγωγική διαδικασία και την κατανάλωση. Για πολλά χρόνια οι περιορισμοί αυτοί δεν μας ανησυχούσαν με συστηματικό τρόπο, δεν ήταν δηλαδή δεσμευτικοί και έτσι δεν λαμβάνονταν υπόψη. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες είναι εμφανέστατοι και επιβάλλουν επαναπροσδιορισμό των στόχων.

Το περιβάλλον έχει χαρακτηριστικά κοινόκτητου πόρου, δηλαδή κανείς δεν μπορεί να αποκλειστεί και η χρήση του ως αποδέκτη ρύπων είναι σωρευτική. Ενώ είναι γνωστό ότι η λελογισμένη χρήση των κοινόκτητων πόρων από τον καθένα μας μεγιστοποιεί τη συλλογική ωφέλεια, η έλλειψη συντονισμού και εμπιστοσύνης μεταξύ των ατόμων οδηγεί τον καθένα στην όσο το δυνατόν πιο εντατική χρήση του πόρου και έτσι συνολικά στην υπερεκμετάλλευση και στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Προσπαθώντας να μεγαλώσουμε το ατομικό μας μερίδιο μικραίνουμε τη συνολική πίτα και σταδιακά και το δικό μας κομμάτι. Έχουμε ήδη εξαφανίσει κάποιες «πίτες» (όπως συγκεκριμένα αλιεύματα, δασικούς πόρους κτλ.) και συνεχίζουμε να μικραίνουμε ταχύτατα αυτές που απομένουν (υδάτινα αποθέματα, καθαρός αέρας κτλ.).

Ενώ ως παραγωγοί και ως καταναλωτές απολαμβάνουμε τα οφέλη από την παραγωγή και την κατανάλωση των προϊόντων, δεν επωμιζόμαστε αντίστοιχα και το πλήρες κοινωνικό κόστος, παραβλέποντας ότι η παραγωγική διαδικασία και η κατανάλωση δημιουργούν ρύπους. Αυτό συμβαίνει γιατί οι αγορές δεν παρέχουν τα απαραίτητα κίνητρα για την ελαχιστοποίηση της ρύπανσης. Τουναντίον κάθε επιχείρηση έχει κίνητρο να ρυπαίνει στον μέγιστο δυνατό βαθμό ελαχιστοποιώντας το κόστος της και μετακυλίοντας το κόστος από τη ρύπανση και την προσπάθεια καθαρισμού στους άλλους και στις επόμενες γενιές. Αν η χρήση του νερού είναι ελεύθερη στη γεωργία, κανείς παραγωγός δεν έχει κίνητρα να επενδύσει σε μεθόδους άρδευσης που ελαχιστοποιούν την κατανάλωση ή να στραφεί σε καλλιέργειες και μεθόδους που απαιτούν μικρότερες ποσότητες νερού. Αντίθετα, θα επενδύει σε νέες γεωτρήσεις που αντλούν νερό από ολοένα και μεγαλύτερο βάθος. Η αδυναμία ενσωμάτωσης του περιβαλλοντικού κόστους και του κόστους διαχείρισης των κοινών πόρων (εξωτερικά κόστη) οδηγεί σε στρεβλές επιλογές στην παραγωγική διαδικασία. Τα εξωτερικά κόστη δημιουργούν στρεβλώσεις και στην κατανάλωση καθώς αγαθά που δημιουργούν σχετικά μεγάλες περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις εμφανίζονται με σχετικά χαμηλή τελική τιμή και επομένως έχουν μεγαλύτερη από την κοινωνικά άριστη ζήτηση. Επομένως δημιουργούνται στρεβλώσεις τόσο στην παραγωγική διαδικασία όσο και στην κατανάλωση.

Από τα παραπάνω προκύπτει η ανάγκη παρέμβασης του κράτους ώστε να αποτραπεί η τραγωδία των κοινόκτητων πόρων και να ενσωματωθούν τα εξωτερικά κόστη. Η θεωρία προτείνει, και στην πράξη έχουν εφαρμοστεί, μια πλειάδα εργαλείων κυβερνητικής παρέμβασης. Η πλέον διαδεδομένη μορφή παρέμβασης είναι οι άμεσες νομοθετικές ρυθμίσεις που θέτουν όρια στους ρύπους ή επιτάσσουν τη χρήση συγκεκριμένων τεχνολογιών. Τις τελευταίες δεκαετίες κερδίζουν έδαφος τα εργαλεία πολιτικής που δίνουν οικονομικά κίνητρα, όπως οι περιβαλλοντικοί φόροι, οι μεταβιβάσιμες άδειες, τα φορολογικά κίνητρα, τα συστήματα κατάθεσης- επανείσπραξης και εγγυοδοσίας. Επίσης σημαντικό ρόλο μπορεί και πρέπει να διαδραματίσει η περιβαλλοντική ενημέρωση- ευαισθητοποίηση των καταναλωτών. Η περιβαλλοντικά φιλική καταναλωτική συμπεριφορά μπορεί να μειώσει σημαντικά τη ρύπανση στο στάδιο της κατανάλωσης αλλά και να στρέψει τις επιχειρήσεις προς πιο φιλικά προς το περιβάλλον προϊόντα και διαδικασίες παραγωγής χωρίς άμεση κρατική παρέμβαση. Το καθένα από τα παραπάνω εργαλεία περιβαλλοντικής πολιτικής έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα και κάθε κυβέρνηση καλείται να εξετάσει τα χαρακτηριστικά των επί μέρους προβλημάτων που αντιμετωπίζει και να επιλέξει το σωστό μείγμα πολιτικών.

Επομένως τα προβλήματα είναι υπαρκτά και τεράστια, τα αίτιά τους αναγνωρισμένα και μια ευρεία γκάμα πολιτικών είναι διαθέσιμη. Όπως και η εξελισσόμενη οικονομική κρίση, η περιβαλλοντική κρίση έχει δύο επίπεδα: το παγκόσμιο και το τοπικό. Και οι δύο κρίσεις, οικονομική και περιβαλλοντική, και στα δύο επίπεδα, παγκόσμιο και τοπικό, συνδέονται άμεσα και απαιτούν ηγεσίες οι οποίες θα δεσμευτούν αξιόπιστα σε ένα στρατηγικό σχέδιο εξόδου και θα συστρατεύσουν την ευρύτερη δυνατή κοινωνική πλειοψηφία για την εφαρμογή του. Σε παγκόσμιο επίπεδο διαμορφώνεται ήδη ένα νέο οικονομικό πλαίσιο με αιχμή τα θέματα προστασίας του περιβάλλοντος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει συγκεκριμένους δεσμευτικούς περιβαλλοντικούς στόχους για το 2020, η νέα ηγεσία των ΗΠΑ έχει κάνει ήδη σοβαρά βήματα, αναπτυσσόμενες χώρες όπως η Κίνα προχωρούν σε σημαντικότατες επενδύσεις στο περιβάλλον, ενώ χώρες όπως η Δανία, η Γερμανία και η Πορτογαλία έχουν τοποθετηθεί στρατηγικά στον κρίσιμο τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η ανάγκη εξόδου από τις δύο παράλληλες κρίσεις διαμορφώνει ταχύτατα ένα νέο παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον στο οποίο καλείται να τοποθετηθεί και η χώρα μας.

Η θέση της χώρας μας στο νέο αυτό περιβάλλον εξαρτάται από το πόσο γρήγορα θα αναπτύξει και θα εφαρμόσει ένα ολοκληρωμένο στρατηγικό σχέδιο που θα λαμβάνει υπόψη του τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές παραμέτρους. Όσον αφορά την περιβαλλοντική διάσταση, η επιλογή του κατάλληλου μείγματος πολιτικών θα πρέπει να βασιστεί στη συστηματική ανάλυση των επί μέρους προβλημάτων και στην ποσοτικοποίηση του κόστους και του οφέλους που προκύπτουν από την εφαρμογή των εναλλακτικών πολιτικών. Για να γίνει αυτό εφικτό θα πρέπει πρώτα να αποτιμηθεί συστηματικά ο φυσικός πλούτος της χώρας και στη συνέχεια να καταγράφονται οι μεταβολές του. Όπως παρακολουθούμε τις μεταβολές του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος και λαμβάνουμε πολιτικές αποφάσεις με βάση αυτά τα δεδομένα, το ίδιο θα πρέπει να γίνει και με τον φυσικό μας πλούτο. Αν, π.χ., δεν έχουμε καταγράψει πλήρως τα υδατικά αποθέματα της χώρας, δεν γνωρίζουμε πώς και από ποιους χρησιμοποιούνται και πώς μεταβάλλονται διαχρονικά, πώς είναι δυνατόν να αναπτύξουμε μια δίκαιη και αποδοτική τιμολόγηση του νερού στις διάφορες χρήσεις του (οικιακή, αγροτική, βιομηχανική);

Πέρα από την οικονομική αποδοτικότητα, μεγάλη σημασία έχει και η αποτελεσματικότητα των πολιτικών η οποία εξαρτάται από την ικανότητα του κράτους να σχεδιάσει και να εφαρμόσει τις πολιτικές και από τον βαθμό αποδοχής τους από τους κοινωνικούς εταίρους. Όσον αφορά το κράτος, απαιτείται άμεσα η σύσταση ενός υπουργείου Περιβάλλοντος, η ένταξη της περιβαλλοντικής παραμέτρου σε όλα τα υπουργεία και ο κεντρικός συντονισμός σε θέματα περιβάλλοντος. Όσον αφορά την αποδοχή των περιβαλλοντικών πολιτικών, αυτή απαιτεί την ενημέρωση των πολιτών για τα περιβαλλοντικά προβλήματα, το μέγεθος και τις επιπτώσεις τους και τη διαβούλευση με όλους τους κοινωνικούς εταίρους.

Οι δύο παράλληλα εξελισσόμενες παγκόσμιες κρίσεις χτυπούν την πόρτα μας και αλλάζουν τη μορφή του παγκόσμιου χωριού. Καλούμαστε να προστατεύσουμε το σπίτι μας ελαχιστοποιώντας τη ζημιά βραχυχρόνια και κάνοντας τις απαραίτητες προσαρμογές ώστε να βελτιώσουμε τη θέση μας στο παγκόσμιο χωριό μακροχρόνια. Η πολυπλοκότητα και των δύο κρίσεων αυξάνει τις απαιτήσεις σε επίπεδο στρατηγικού σχεδιασμού, επιλογής των εργαλείων πολιτικής παρέμβασης, αξιόπιστης δέσμευσης για την εφαρμογή των πολιτικών μηχανισμών συντονισμού και εφαρμογής των πολιτικών και επίτευξης ευρείας κοινωνικής συναίνεσης. Με βάση τη σημερινή κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας, η επίτευξη του συνδυασμού των παραπάνω προϋποθέσεων φαντάζει μακρινό όνειρο. Αλλά είναι ένα όνειρο που πρέπει και μπορούμε να κάνουμε πραγματικότητα. Όπως όλες οι κρίσεις, έτσι και οι τωρινές δημιουργούν και τεράστιες ευκαιρίες. Αυτές τις ευκαιρίες πρέπει άμεσα να εκμεταλλευτούμε κινητοποιώντας το σύνολο του κεφαλαίου της χώρας μας (ανθρώπινου, φυσικού και χρηματικού) γύρω από ένα κοινό όραμα ανάδειξης των συγκριτικών μας πλεονεκτημάτων, κύριο των οποίων είναι το φυσικό περιβάλλον.

ΠΗΓΗ: , Τεύχος 04/4/2009